Upsarg and Pratyay in Sanskrit Class 8

Daily practice of NCERT Class 8 Sanskrit Deepakam Solutions and Upsarg and Pratyay in Sanskrit Class 8 with Answers संसंस्कृत में उपसर्ग और प्रत्यय builds a strong language foundation over time.

संस्कृत में उपसर्ग और प्रत्यय Class 8

Upsarg in Sanskrit Class 8 – Upsarg Sanskrit Class 8

Sanskrit Upsarg Class 8

उपसर्ग की परिभाषा

ऐसे शब्दांश जो किसी संज्ञा, धातु आदि से पूर्व जुड़कर उनके अर्थ में परिवर्तन कर देते हैं, उपसर्ग कहलाते हैं।
जैसे-

  • प्र + भवति = प्रभवति
  • परा + भवः = पराभवः
  • अनु + गच्छति = अनुगच्छति
  • अति + क्रमः = अतिक्रमः

उपसर्ग किसी शब्द में जुड़कर उसमें पूरा परिवर्तन न करके उसके अर्थ में कुछ विशेषता लाते हैं;
जैसे-

  • आ + गच्छ (जाना) = आगच्छ (आना)

संस्कृत में उपसर्गों की संख्या 22 मानी गई है; ये निम्न हैं

  • उपसर्ग – अर्थ – बनने वाले शब्द
  • प्र – अधिक, आगे – प्रसारः, प्रभूतः, प्रयत्नः प्रभवति
  • परा – उल्टा, पीछे – पराभवः, पराजयः
  • अप् – दूर – अपकर्ष, अपहारः, अपवादः
  • सम् – अच्छी तरह – संस्कारः, संहारः, संगतिः
  • अनु – पीछे – अनुचरः, अनुभव, अनुगमनम्
  • अव – नीचे, दूर – अवनतिः, अवगच्छति
  • निस् – बिना, बाहर – निष्कपटः, निष्पापः
  • निर् – बाहर – निरादरः, निर्गमनम्, निर्गच्छति
  • दुस् – कठिन – दुष्करः, दुस्सहः, दुष्प्रयोजनम्
  • दुर् – बुरा – दुर्लभः, दुर्बोध्यः
  • वि – बिना, अलग – विशिष्टः, विगतः, विनयः
  • आङ् आ – तक, कम, सहित – आजन्म, आजीवनः, आकर्षणम्
  • नि – नीचे – निवारणम्, निपातः, निवासः
  • अधि – ऊपर – अध्यक्षः, अधिकारः, अधिपतिः
  • अपि – निकट – अपिधानम्, अपिदधाति
  • अति – बहुत – अतिक्रमः, अतिनिद्रा, अतिदीनः
  • सु – सुंदर – सुगमः, सुविचार:, सुकरः, सुनाम
  • अभि – ओर – अभिज्ञानम्, अभिमुखम्, अभियोगः, अभिशापः
  • उद् – ऊपर – उद्भव, उन्नति, उन्नयनम्, उद्गमः
  • प्रति – ओर, उल्टा – प्रतिकारः, प्रतिवादः, प्रतिष्ठा, प्रत्युपकारः
  • परि – चारों ओर – परिवहनम्, परिचयः, परिवर्तनम्
  • उप् – निकट – उपवनम्, उपासना, उपनयनम्, उपहरति

उपसर्गों का वाक्यों में प्रयोग

  1. अधि (अधि + राजते)
  2. दुर् (दुर् + आचार)
  3. प्रति (प्रति + दिनं)
  4. वि (वि + जयते)
  5. सु (सु + शोभन्ते)
  6. परि (परि + वर्तनम्)

प्रत्यय की परिभाषा

जो शब्दांश किसी भी धातु के अंत (बाद) में जुड़कर उसका अर्थ परिवर्तित कर देते हैं उसे प्रत्यय कहते हैं। संस्कृत में प्रत्यय पाँच भागों में विभक्त किए जाते हैं।
Upsarg and Pratyay in Sanskrit Class 8 1

  1. तिङ् प्रत्यय धातुओं से लकारों के रूप में बनाने के लिए जोड़े जाने वाले प्रत्यय तिङ् प्रत्यय कहलाते हैं। ये 18 प्रत्यय हैं। इनमें से 9 आत्मनेपद के और 9 परस्मैपद के प्रत्यय हैं। जैसे-
    • पठ् + ति = पठति आदि ।
  2. सुप् प्रत्यय संज्ञा, सर्वनाम, विशेषण, संख्यावाची शब्दों से विभक्तियों के रूप बनाने के लिए जोड़े जाने वाले प्रत्यय सुप् प्रत्यय कहलाते हैं। ये 21 प्रत्यय हैं। जैसे –
    • बाल + सु = बालः आदि ।
  3. कृत् प्रत्यय धातुओं से संज्ञा, विशेषण, सर्वनाम, अव्यय शब्द बनाने के लिए जोड़े जाने वाले प्रत्यय कृत् प्रत्यय कहलाते हैं। जैसे –
    • क्त, क्तवतु, अनीयर आदि ।
  4. तद्धित प्रत्यय संज्ञाओं से विशेषण, विशेषण से संज्ञा, सर्वनाम से विशेषण तथा संख्यावाची शब्दों से विशेषण बनाने के लिए जोड़े जाने वाले प्रत्यय तद्धित प्रत्यय कहलाते हैं; जैसे-
    • मतुप्, इन आदि ।
  5. स्त्री प्रत्यय पुल्लिंग शब्दों से स्त्रीलिंग शब्द बनाने के लिए जो प्रत्यय जोड़े जाते हैं, वे स्त्री प्रत्यय कहलाते हैं; जैसे-
    • टापू, ङीप आदि ।

कृत (प्रत्यय)

कृत प्रत्यय के अन्तर्गत अव्यय बनाने के लिए धातुओं में कत्वा, ल्यप् व तुमुन प्रत्यय का प्रयोग किया जाता है

1. क्त्वा (त्वा)
जब दो क्रियाओं का कर्ता एक ही होता है और एक क्रिया की समाप्ति के बाद दूसरी क्रिया आरंभ होती है, वहाँ क्त्वा प्रत्यय होता है। वाक्य की पहली क्रिया में क्त्वा जोड़ा जाता है। यह प्रत्यय ‘कर’ तथा ‘करके’ अर्थ में प्रयोग होता है; जैसे-

  • पठ् + क्त्वा = पठित्वा
  • भू + क्त्वा = भूत्वा

क्त्वा धातु के उदाहरण

  • धातु (अर्थ) – प्रत्यय – धातु (अर्थ) – प्रत्यय
  • क्री (खरीदकर) – क्रीत्वा – गै (गाकर) – गीत्वा
  • हु (हवन करके) – हुत्वा – घ्रा (सूँघकर) – घ्रात्वा
  • भी (डरकर) – भीत्वा – चुर् (चुराकर) – चोरयित्वा
  • श्रु (सुनकर) – श्रुत्वा – ज्ञा (जानकर) – ज्ञात्वा
  • इष् (चाहकर) – इष्ट्वा – तन् (फैलाकर) – तनित्वा

क्त्वा प्रत्यय के वाक्य प्रयोग

  1. रामः पठित्वा ग्रामं गच्छति । (पठ् + क्त्वा)
  2. पण्डितः कथां कथयित्वा हसति । (कथ् + क्त्वा)
  3. सीता आपणं गत्वा वस्तूनि क्रीणाति । (गम् + क्त्वा)
  4. शिक्षक: चिन्तयित्वा एव वदति । (चिन्त् + क्त्वा)
  5. सः भोजनं खादित्वा गच्छति । (खाद् + क्त्वा)

2. ल्यप् (य)
यदि धातु से पूर्व कोई उपसर्ग लगा हो, तो उस स्थिति में क्त्वा प्रत्यय के स्थान पर ‘ल्यप् प्रत्यय’ होता है। ल्यप् प्रत्यय का ‘य’ धातु रूप के बाद में प्रयोग होता है।

ल्यप् धातु के उदाहरण

  • धातु (अर्थ) – प्रत्यय – धातु (अर्थ) – प्रत्यय
  • क्री (खरीदना) – विक्रीय – गै (गाना) – प्रगाय
  • हु (हवन करना) – आहुत्य – घ्रा (सूँघना) – आघ्राय
  • भी (डरना) – संभीय – चुर् (चुराना) – संचोर्य
  • श्रु (सुनना) – संश्रुत्य – ज्ञा (जानना) – विज्ञाय
  • इष् (चाहना) – समिष्य – तन् (फैलाना) – वितत्य

ल्यप् प्रत्यय के वाक्य प्रयोग

  1. द्वारपालः आगत्य राजानं निवेदितवान् । (आ + गम् + ल्यप्)
  2. एव विचिन्त्य सा वदति । (वि + चिन्त् + ल्यप्)
  3. शाकं आदाय सा गृहं गच्छति । (आ + दा + ल्यप्)
  4. स: हस्तं प्रसार्य वदति । (प्र + सृ + ल्यप्)
  5. बालकः प्रणम्य वदति । (प्र + नम् + ल्यप्)

3. तुमुन् (तुम)
जब एक ही कर्ता द्वारा एक क्रिया वर्तमान में तथा दूसरी क्रिया भविष्य में की जाती है वहाँ भविष्य में होने वाली क्रिया में तुमुन् प्रत्यय लगाया जाएगा। तुमुन् का अर्थ है ‘के लिए’। ‘तुमुन्’ के ‘उन’ का लोप होकर ‘तुम’ शेष रहता है, जो धातु रूप में अंत में जुड़ता है।

तुमुन् धातु के उदाहरण

  • धातु – (अर्थ) – प्रत्यय – धातु (अर्थ) – प्रत्यय
  • क्री – (खरीदने के लिए) – क्रेतुम् – गै – (गाना) – गातुम्
  • हु – (हवन करने के लिए) – होतुम् – घ्रा – (सूँघना) – घ्रातुम्
  • भी – (डरने के लिए) – भेतुम् – चुर् – (चुराना) – चोरयितुम
  • श्रु – (सुनने के लिए) – श्रोतुम् – ज्ञा – (जानना) – ज्ञातुम्
  • इष् – (चाहने के लिए) – एषितुम् – तन् (फैलाना) – तनितुम्

तुमुन् प्रत्यय के वाक्य प्रयोग

  1. बालकः संस्कृतं पठितुं गच्छति। (पठ् + तुमुन्)
  2. लता भ्रमितुम् उद्यानं गच्छति। (भ्रम् + तुमुन्)
  3. राघवः कथां श्रोतुं धावति । (श्रु + तुमुन्)
  4. रमेशः भोजनं खादितुं पाकशालां गच्छति। (खाद् + तुमुन्)
  5. सः वस्तूनि क्रेतुम् आपणं गच्छति। (कृ + तुमुन्)

4. क्त, क्तवतु प्रत्यय
क्त प्रत्यय भाववाच्य व कर्म वाच्य में होता है और क्तवतु प्रत्यय कर्तृवाच्य में होता है। क्त प्रत्ययान्त क्रिया का कर्ता तृतीया में और कर्म प्रथमा में होता है, क्तवतु प्रत्ययान्त क्रिया का कर्ता प्रथमा में और कर्म द्वितीया में होता है। ‘क्त, क्तवतु’ प्रत्ययों से बनने वालों के शब्द-रूप तीनों लिङ्गों व सातों विभक्तियों में चलते हैं।

क्त प्रत्यय के उदाहरण (प्रत्ययान्त रूप)

  • धातु – अर्थ – प्रत्यय – पुल्लिङ्ग – स्त्रीलिङ्ग – नपुंसकलिङ्ग
  • पठ् – (पढ़ा हुआ) + क्त = पठितः – पठिता – पठितम्
  • मन् – (माना हुआ) + क्त = मतः – मता – मतम्
  • गम् (गया हुआ) + क्त = गतः – गता – गतम्
  • शीङ् (सोया हुआ) + क्त = शयितः – शयिता – शयितम्
  • त्यज् (त्यागा हुआ) + क्त = त्यक्तः – त्यक्ता – त्यक्तम्
  • सिच् (सींचा हुआ) + क्त = सिक्तः – सिक्ता – सिक्तम्
  • गृह (ग्रहण किया) + क्त = गृहीतः – गृहीता – गृहीतम्
  • भू (होना) + क्त = भूतः – भूता – भूतम्

क्तवतु प्रत्यय के उदाहरण (प्रत्ययान्त रूप)

  • धातु – अर्थ – प्रत्यय – पुल्लिङ्ग – स्त्रीलिङ्ग – नपुंसकलिङ्ग
  • ग्रह – (ग्रहण किया) + क्तवतु = ग्रहीतवान् – ग्रहीतवती – ग्रहीतवत्
  • भू (हुआ) + क्तवतु = भूतवान् – भूतवती – भूतवत्
  • त्यज् (त्यागा) + क्तवतु = त्यक्तवान् – त्यक्तवती – त्यक्तवत्
  • स्ना (स्नान किया) + क्तवतु = = स्नातवान् – स्नातवती – स्नातवत्
  • गम् (गया) + क्तवतु = गतवान् – गतवती – गतवत्
  • प्रच्छ् (पूछा) + क्तवतु = पृष्टवान् – पृष्टवती – पृष्टवत्
  • पठ् (पढ़ा) + क्तवतु = पठितवान् – पठितवती – पठितवत्
  • कृ (किया) + क्तवतु = कृतवान् – कृतवती – कृत्वत्
  • शक् (सका) + क्तवतु = शक्तवान् – शक्तवती – शक्तवत्

क्त, क्तवतु प्रत्यय के वाक्य प्रयोग

  1. सा ओदनं ग्रहीतवती । (ग्रह् + क्तवतु)
  2. बालकः धावितः अश्वात् पतति । (धाव् + क्त)
  3. रमेशः धूम्रपानम् त्यक्तवान्। (त्यज् + क्तवतु)
  4. पठिता बालिका गच्छति । (पठ् + क्त)
  5. पण्डितः कथां कथितवान् । (कथ् + क्तवतु)
  6. दुग्धं पीता बालिका रुदती । (पा + क्त)

5. शतृ प्रत्यय
जब एक कर्ता एक ही समय में दो क्रियाएँ करता है, तो वहाँ शतृ प्रत्यय होता है। इस स्थिति में प्रथम क्रिया के साथ शतृ प्रत्यय का ‘नं’ के रूप में प्रयोग होता है।

शतृ प्रत्यय के उदाहरण

  • धातु – अर्थ – प्रत्यय – पुल्लिङ्ग – स्त्रीलिङ्ग – नपुंसकलिङ्ग
  • पठ् – (पढ़ना) + शतृ = पठन् – पठन्ती – पठत्
  • अस् – (होना) + शतृ = सन् – सती – सत्
  • प्रच्छ् – (पूछना) + शतृ = पृच्छन् – पृच्छन्ती – पृच्छत्
  • पा – (पीना) + शतृ = पिबन् – पिबन्ती – पिबत्
  • नृत् – (नाचना) + शतृ = नृत्यन् – नृत्यन्ती – नृत्यत्
  • दा – (देना) + शतृ = यच्छन् – यच्छन्ती – यच्छत्
  • लिख् – (लिखना) + शतृ = लिखन् – लिखन्ती – लिखत्
  • पच् – (पकाना) + शतृ = पचन् – पचन्ती – पचत्
  • घ्रा – (सूँघना) + शतृ = जिघ्रन् – जिघ्रन्ती – जिघ्रत्
  • चिन्त् – (चिन्ता करना) + शतृ = चिन्तयन् – चिन्तयन्ती – चिन्तयत्
  • दृश् – (देखना) + शतृ = पश्यन् – पश्यन्ती – पश्यत्
  • गम् (जाना) + शतृ = गच्छन् – गच्छन्ती – गच्छत्

शतृ प्रत्यय के वाक्य प्रयोग

  1. भोज़नं पचन्ती बालिका रुदती । (पच् + शतृ)
  2. प्रश्नं पृच्छन् बालकः धावति। (पृच्छ् + शतृ)
  3. गच्छन् बालकः तृणं पश्यति । (गम् + शतृ)
  4. बालिका मोदकानि गणयन्ती । (गण् + शतृ)
  5. खादन् बालकः नृत्यति । (खाद् + शतृ)

संस्कृत उपसर्ग प्रत्यय कक्षा 8

अभ्यास प्रश्ना:

बहुविकल्पीय एवं वर्णनात्मक प्रश्नोत्तर

1. प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितं विकल्पं चित्वा लिखत । (दिए गए विकल्पों में से उचित विकल्प चुनकर लिखिए।)

(i) सा अत्र आ + गम् + ल्यप् क्रीडति ।
(अ) आगम
(ब) आगत्य
(स) आगमन्
(द) आहूय
उत्तर:
(ब) आगत्य

(ii) अहं तस्मै रुप्यकाणि दा + तुमुन् इच्छामि।
(अ) दातुम्
(स) दाती
(ब) ददति
(द) ददामि
उत्तर:
(अ) दातुम्

(iii) मोदकानि दृश् + क्त्वा बालाः प्रसन्नाः भवन्ति ।
(अ) दर्शनम्
(ब) दृष्ट्वा
(स) दृश्वा
(द) दर्शवा
उत्तर:
(ब) दृष्ट्वा

(iv) खाद् + शतृ रामः धावति ।
(अ) खादिम
(ब) खादशतृ
(स) खादन्
(द) खादः
उत्तर:
(स) खादन्

(v) उद्याने धाव् + क्त बालकः पतति।
(अ) धावितः
(ब) धावम्
(स) धावतम्
(द) धावः
उत्तर:
(अ) धावितः

(vi) मालाकारः पुष्पाणि ग्रह + क्तवतु ।
(अ) गृहम्
(ब) ग्रहीतवान्
(स) ग्रहमाण
(द) गृहत्
उत्तर:
(ब) ग्रहीतवान्

(vii) रोगस्य प्र + सारः भवति ।
(अ) प्रवाह
(ब) प्रसार:
(स) प्रमाण:
(द) प्रयोगः
उत्तर:
(ब) प्रसार:

(viii) ‘आजीवनम्’ अत्र उपसर्गः अस्ति।
(अ) आ
(ब) आज्
(स) जीव्
(द) नम्
उत्तर:
(अ) आ

(ix) ‘अध्यक्ष:’ अत्र उपसर्ग अस्ति।
(अ) अधी
(ब) अधि
(स) अह
(द) अध्य
उत्तर:
(ब) अधि

(x) उपवने पुष्पाणि विकसन्ति । रेखांकित पदे कः उपसर्गः ?
(अ) उपवन्
(ब) वनम्
(स) उप
(द) वन:
उत्तर:
(स) उप

2. अधोलिखितेषु पदेषु रेखाङ्कितपदानाम् उपसर्गान् चित्वा लिखत । (निम्नलिखित पदों में रेखांकित पदों के उपसर्गों को चुनकर लिखिए |)

(i) इदं सुन्दरम् उपवनम् अस्ति।
(अ) उप
(ब) वन
(स) नम्
(द) वनम्
उत्तर:
(अ) उप

(ii) एकः विचित्र काकः समुड्डीय आगच्छति ।
(अ) विचि
(ब) वि
(स) चित्र
(द) चित्रम्
उत्तर:
(ब) वि

(iii) हे बालः अपशब्दं मा वद ।
(अ) दम्
(ब) शब्
(स) अप्
(द) शब्द्
उत्तर:
(स) अप्

(iv) प्रकोष्ठात् प्रतिध्वनिः आगच्छति ।
(अ) प्रती
(ब) प्रति
(स) ध्वनि
(द) वनि
उत्तर:
(ब) प्रति

(v) संतोषे परमं सुखं भवति ।
(अ) सम्
(ब) संत्
(स) तोष्
(द) तुष्
उत्तर:
(अ) सम्

3. निम्नलिखितेषु शब्देषु उपसर्गान् धातु च पृथक् कृत्वा लिखत । (नीचे लिखे शब्दों के उपसर्ग व धातु को अलग करके लिखिए |)

  1. अधिपति = ……. + ……….
  2. व्यवहरति = ……. + ……….
  3. अपनयति = ……. + ……….
  4. अधिरोहति = ……. + ……….
  5. आगच्छति = ……. + ……….
  6. निर्गच्छति = ……. + ……….
  7. प्रभवति = ……. + ……….
  8. सम्भवति = ……. + ……….

उत्तर:

  1. अधि + पति
  2. वि + अव् + हृ (हरति
  3. अप + नी
  4. अधि + रुह्
  5. आ + गम्
  6. निर् + गम्
  7. प्र + भू
  8. सम् + भू

4. निम्नलिखितार्थेषु के उपसर्गाः प्रयोक्तव्याः। (निम्नलिखित अर्थों में कौन-से उपसर्ग प्रयुक्त किए जाते हैं ।)

  1. समीप
  2. चारों ओर
  3. विपरीत
  4. ऊपर
  5. अच्छा
  6. अधिक
  7. तक
  8. बुरा
  9. दूर
  10. नीचे

उत्तर:

  1. उप
  2. परि
  3. प्रति
  4. उद्
  5. सु
  6. अति
  7. 3π
  8. दुस्
  9. अप्
  10. नि

5. निम्नलिखित वाक्येषु यथानिर्दिष्ट रूपेण रिक्तस्थानानि पूरयत। (निम्नलिखित वाक्यों में बताए गए रूप से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए ।)

  1. सः विद्याम् …… (अधि + गम्)
  2. पुत्रः पितरम् …… (अनु + गम्)
  3. गंगा हिमालयात् ….. (निर् + गम् )
  4. पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमग्नं ….. (सु + भाषित)
  5. वानरः वृक्षम् …….. (आ + रुह्)

उत्तर:

  1. अधिगच्छति
  2. अनुगच्छति
  3. निर्गच्छति
  4. सुभाषितानि
  5. आरोहति

6. अधोलिखित उपसर्गानाम् वाक्येषु प्रयोगम् कुरुत । (निम्नलिखित उपसर्गों का वाक्यों में प्रयोग कीजिए ।)

  1. अधि + इ
  2. प्रति
  3. सु
  4. नि + वार्
  5. परि + त्यज्

उत्तर:

  1. छात्राः अध्यापकात् अधीते ।
  2. प्रतिदिनं विद्यालयं गच्छ ।
  3. सुयोग्यः अस्ति अयं बालकः ।
  4. सन्मित्र पापात् निवारयति ।
  5. ज्ञानी संसारं परित्यजति ।

7. अधोलिखित वाक्येषु रेखांकितपदानां प्रकृति-प्रत्ययं संयोज्य विभज्य वा पुनः लिखत । (नीचे लिखे हुए वाक्यों में रेखांकित पदों के प्रकृति व प्रत्यय को मिलाकर अथवा अलग करके पुनः लिखिए।)

  1. संचिकायां किं लिखितव्यम् ?
  2. कम्प + शानच् वानरः अगच्छत्।
  3. मया पत्रं पठ् + अनीयर् ।
  4. रामस्य स्वभावे सस्लता आसीत् ।

उत्तर:

  1. लिख् + तव्यत्
  2. कम्पमान:
  3. पठनीयम
  4. सरल + तल्

8. ‘अ’ भागे लिखितानाम् प्रकृति प्रत्ययनां ‘ब’ भागे लिखितानां पदैः सह उचितं मेलनं कृत्वा ‘स’ भागे लिखत । (‘अ’ भाग में लिखे हुए प्रकृति व प्रत्ययों का उचित मिलान ‘ब’ भाग में लिखे हुए पदों के साथ करके उन्हें ‘स’ भाग में लिखिए |)

Upsarg and Pratyay in Sanskrit Class 8 2
उत्तर:
(i) (घ) रमणीयता
(iii) (क) बुद्धिमान्
(ii) (ग) चपलत्वम्
(iv) (ख) कर्त्तव्यः

9. प्रत्यय- प्रयोगेन द्वे वाक्ये योजयित्वा एकवाक्यं कुरुत । (प्रत्यय के प्रयोग से दो वाक्यों को मिलाकर एक वाक्य बनाओ।)

(i) (अ) रमेशः पठति ।
(ब) रमेशः खेलति । (क्त्वा)
(ii) (अ) कन्या पठति ।
(ब) सा विद्यालयं गच्छति । (तुमुन्)
(iii) (अ) छात्रः गच्छति ।
(ब) छात्र गीतं गायति । (शतृ)
(iv) (अ) सुधा नाटकं पश्यति ।
(ब) सा रंङ्गायनं गच्छति । (तुमुन्)
उत्तर:
(i) रमेशः पठित्वा खेलति ।
(ii) कन्या पठितुम् विद्यालयं गच्छति।
(iii) छात्र: गच्छन् गीतं गायति ।
(iv) सुधा नाटकं द्रष्टुं रङ्गायनं गच्छति ।

10. अधोलिखित पद्रेषु प्रकृति प्रत्ययः पृथक्-पृथक् कृत्वा लिखत। (निम्नलिखित पदों में प्रकृति व प्रत्यय को अलग-अलग करके लिखिए।)

  1. अवलोक्य = …………..
  2. जीवितुम् = …………..
  3. दृष्ट्वा = …………..
  4. कर्तुम् = …………..
  5. गत्वा = …………..
  6. विहस्य = …………..

उत्तर:

  1. अव + लोक् + ल्यप्
  2. जीव् + तुमुन्
  3. दृश् + क्त्वा
  4. कृ + तुमुन्
  5. गम् + क्त्वा
  6. वि + हस् + ल्यप्

11. मञ्जूषात उचित पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत । (मञ्जूषा से उचित शब्द चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए ।)

• मञ्जूषा कर्तुम्, गत्वा, जीवितुम्, प्रणम्य लेखितुम्, दृष्टुम्, क्रीडितुम् ।

  1. स: …… उद्याने गच्छति।
  2. बालिका चलचित्रं ……. इच्छति।
  3. अहं पत्रं …….. इच्छामि ।
  4. सा देवालये ईश्वरं ….. गच्छति ।
  5. जलं विना …… न शक्नोति ।
  6. अहं गृहं ….. पठामि।
  7. त्वं किं …… इच्छसि ?

उत्तर:

  1. क्रीडितुम्
  2. दृष्टुम्
  3. लेखितुम्
  4. प्रणम्य
  5. जीवितुम्
  6. गत्वा
  7. कर्तुम्

12. प्रकृति-प्रत्ययः संयोज्य – विभज्य वा लिखत । (प्रकृति प्रत्यय को जोड़कर अथवा अलग करके लिखिए।)

  1. भूत्वा = …….. + …………
  2. उपकृत्य = …….. + ………… + …………
  3. अत्तुम् = …….. + …………
  4. क्षिप् + क्त्वा = ……..
  5. वि + ज्ञा + ल्यप् = ……..
  6. गम् + तुमुन् = ……..
  7. दृश् + तुमुन् = ……..
  8. क्री + क्त्वा = ……..
  9. सम् + चुर् + ल्यप् = ……..
  10. हत्वा = …….. + ………
  11. मुक्त्वा = …….. + ………

उत्तर:

  1. भू + क्त्वा
  2. उप + कृ + ल्यप्
  3. अद् + तुमुन्
  4. क्षिप्त्वा
  5. विज्ञाय
  6. द्रष्टुम्
  7. गन्तुम्
  8. क्रीत्वा
  9. संचोर्य
  10. हन् + क्त्वा
  11. मुच् + क्त्वा

13. कोष्ठकात् उचित पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत । (कोष्ठक से उचित पद चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए ।)

  1. सा ……. (पठ् + क्त्वा) गृहं गच्छति । (पठित्वा/पठ्वा/पठत्वा)
  2. काकः …….. (हस् + तुमुन्) तण्डुलान् खादति । (हस्तुम्/हसितुम्/हत्तुम्)
  3. सा आपणे वस्तूनि …….. आगच्छति । (वि + क्री + ल्यप्) गृहं (विक्रीय/विक्रीत्वा / विक्रीतुम्)
  4. चोरः धनं ………. (चुर् + क्त्वा) पलायितः । (चोरित्वा/चोरयित्वा/चोरितुम्)
  5. अहं गृह कार्य …… (कृ + तुमुन्) इच्छामि । (कृतुमुन्/कर्तुम्/कृतुम्)
  6. माता भोजनं …….. (पच् + तुमुन्) महानसं गच्छति । (पक्तुम्/पचामि/पचम्)

उत्तर:

  1. पठित्वा
  2. हसितुम्
  3. विक्रीय
  4. चोरयित्वा
  5. कर्तुम्
  6. पक्तुम्

14. अधोलिखितेषु पदेषु क्त्वा, तुमुन्, ल्यप् प्रत्यान्त शब्दाः पृथक्-पृथक् कृत्वा लिखत । (निम्नलिखित शब्दों में से क्त्वा, तुमुन्, ल्यप् प्रत्यान्त शब्दों को अलग-अलग करके लिखिए।)

कृत्वा, विक्रीय, प्रगाय, गृहीत्वा, क्रेतुम्, पातुम्, क्रीडित्वा, संरक्ष्य, रक्षित्वा, छेत्तुम्, ज्ञातुम्, उपकृत्य, गणयित्वा, संपूज्य, प्रष्टुम् ।
उत्तर:

  • क्त्वा प्रत्यान्त – ल्यप् प्रत्यान्त – तुमुन् प्रत्यान्त
  • कृत्वा – विक्रीय – क्रेतुम्
  • गृहीत्वा – प्रगाय – पातुम्
  • क्रीडित्वा – संरक्ष्य – छेत्तुम्
  • रक्षित्वा – उपकृत्य – ज्ञातुम्
  • गणयित्वा – संपूज्य – प्रष्टुम्