Sankhya Vachak Shabd in Sanskrit Class 7 with Answers

Daily practice of Deepakam Class 7 Solutions and Sankhya Vachak Shabd in Sanskrit Class 7 with Answers संख्यावाचक शब्द builds a strong language foundation over time.

Sankhyavachak Shabd in Sanskrit Class 7

Sankhya Vachak Shabd Sanskrit Class 7

संख्यावाचक शब्दाः

  1. पुल्लिंग, स्त्रीलिंग एवं नपुंसकलिंग में एक से चार तक अलग-अलग रूप पढ़कर ही वाक्य पूर्ति करें।
  2. पाँच से 100 तक की संख्याएँ एक समान ही हैं, इस तरह वाक्य पूर्ति की जाये ।

संख्यावाची शब्द दो प्रकार के होते हैं-

1. संख्यावाचक (गणनावाचक)
2. क्रमवाचक (पूरणार्थक संख्या)

1. संख्यावाचक शब्द – जो शब्द संख्या का बोध कराते हैं, वे ‘संख्यावाचक शब्द’ कहलाते हैं; यथा –

  • एक: (एक),
  • द्वौ (दो),
  • त्रयः (तीन) इत्यादि ।

2. क्रमवाचक शब्द – जो शब्द संख्या के क्रम का बोध कराते हैं, वे ‘क्रमवाचक शब्द’ कहलाते हैं। इन्हें पूरणार्थक संख्या भी कहते हैं; यथा-

  • प्रथमः (पहला),
  • द्वितीय: (दूसरा),
  • तृतीय: (तीसरा) इत्यादि ।

संख्यावाचक शब्द – चाहे गणनावाचक हों या क्रमवाचक वे विशेषण होते हैं। अतः इनका रूप विशेष्यपद के लिंग, वचन आदि पर निर्भर करता है। संख्यावाचक शब्दों के रूप (सर्वनाम की भाँति) तीनों लिंगों में होते हैं । यथा – संख्यावाचक शब्द रूप एक – ‘एका, एकम्, एकेन’ इत्यादि ।

ध्यान देने योग्य बात यह है कि संख्यावाचक (गणनावाचक) शब्दों में केवल चार तक की संख्या वाले शब्दों में लिंग भेद होता है। यथा-

  • एक: बालक: – एका बालिका – एकम् पुस्तकम्
  • द्वौ बालकौ – द्वे बालिके – द्वे पुस्तके
  • त्रयः बालकाः – तिस्र: बालिके – त्रीणि पुस्तकानि
  • चत्वारः बालकाः – चतस्त्रः बालिकाः – चत्वारि पुस्तकानि
  • किन्तु पञ्च बालकाः पञ्च बालिकाः पञ्च पुस्तकानि । ‘पञ्च’ के आगे कोई लिंग भेद नहीं होता ।

संख्यावाचक शब्द रूप

एक: (एक)
(‘एक’ के शब्द रूप तीनों लिंगों में पृथक् पृथक् होते हैं और केवल एक वचन में होते हैं ।)

  • विभक्ति – पुल्लिङ्ग – स्त्रीलिङ्ग – नपुंसकलिङ्ग
  • प्रथमा – एक: (एक पुरुष) – एका (एक स्त्री) – एकम् (एक वस्तु)
  • द्वितीया – एकम् (एक को) – एकाम् (एक को) – एकम् (एक को)
  • तृतीया – एकेन (एक से) – एकया (एक से) – एकेन (एक से)
  • चतुर्थी – एकस्मै (एक के लिए) – एकस्मै (एक के लिए) – एकस्यै (एक के लिए)
  • पञ्चमी – एकस्मात् (एक से) – एकस्या: (एक से) – एकस्मात् (एक से)
  • षष्ठी – एकस्य (एक का) – एकस्या: (एक का) – एकस्य (एक का)
  • सप्तमी – एकस्मिन् (एक में, पर) – एकस्याम् (एक में, पर) – एकस्मिन् (एक में, पर)

विशेष – ‘एक’ शब्द सर्वनाम माना जाता है। इसके रूप सर्वनाम शब्द की भाँति चलते हैं। यथा –

  • एषः – एक:
  • एतम् – एकम्
  • एतेन – एकेन इत्यादि ।

द्वि – (दो)
(‘द्वि’ के शब्द रूप तीनों लिंगों में पृथक्-पृथक् होते हैं और केवल द्विवचन में होते हैं ।)

  • विभक्ति – पुल्लिङ्ग – स्त्रीलिङ्ग – नपुंसकलिङ्ग
  • प्रथमा – द्वौ (दो पुरुष) – द्वे (दो स्त्री) – द्वे (दों वस्तु)
  • द्वितीया – द्वौ (दो को) – द्वे (दो को) – द्वे (दो को)
  • तृतीया – द्वाभ्याम् (दो से) – द्वाभ्याम् (दो से) – द्वाभ्याम् (दो से)
  • चतुर्थी – द्वाभ्याम् (दो के लिए) – द्वाभ्याम् (दो के लिए) – द्वाभ्याम् (दो के लिए)
  • पंचमी – द्वाभ्याम् (दो से) – द्वाभ्याम् (दो से) – द्वाभ्याम् (दो से)
  • षष्ठी – द्वयो: (दो का) – द्वयोः (दो का) – द्वयो: (दो का)
  • सप्तमी – द्वयो: (दो में, पर) – द्वयो: (दो में, पर) – द्वयो (दो में, पर)

त्रि = तीन
(‘त्रि’ के शब्द रूप तीनों लिंगों में पृथक्-पृथक् होते हैं और केवल बहुवचन में होते हैं ।)

  • विभक्ति – पुल्लिङ्ग – स्त्रीलिङ्ग – नपुंसकलिङ्ग
  • प्रथमा – त्रयः (तीन पुरुष) – तिस्र: (तीन स्त्री) – त्रीणि (तीन वस्तु)
  • द्वितीया – त्रीन् (तीन को) – तिस्रः (तीन को) – त्रीणि (तीन को)
  • तृतीया – त्रिभिः (तीन से) – तिसृभि: (तीन से) – त्रिभिः (तीन से)
  • चतुर्थी – त्रिभ्यः (तीन के लिए) – तिसृभ्यः (तीन के लिए) – त्रिभ्यः (तीन के लिए)
  • पंचमी – त्रिभ्यः (तीन से) – तिसृभ्यः (तीन से) – त्रिभ्यः (तीन से)
  • षष्ठी – त्रयाणाम् (तीन का) – तिसृणाम् (तीन का) – त्रयाणाम् (तीन का)
  • सप्तमी – त्रिषु (तीन में, पर) – तिसृषु (तीन में, पर) – त्रिषु (तीन में, पर)

चतुर् = चार
(‘चतुर्’ के शब्द रूप तीनों लिंगों में पृथक्-पृथक् होते हैं और केवल बहुवचन में होते हैं ।)

विभक्ति – पुल्लिङ्ग – स्त्रीलिङ्ग – नपुंसकलिङ्ग

  • प्रथमा – चत्वार: (चार पुरुष) – चतस्र: (चार स्त्री) – चत्वारि (चार वस्तु)
  • द्वितीया – चतुर: (चार को) – चतस्र: (चार को) – चत्वारि (चार को)
  • तृतीया – चतुर्भिः (चार से) – चतसृभिः (चार से) – चतुर्भ्यः (चार से)
  • चतुर्भि: – चतुर्भ्यः (चार के लिए) – चतसृभ्यः (चार के लिए) – चतुर्भ्यः (चार के लिए)
  • पंचमी – चतुर्भ्यः (चार से) – चतसृभ्यः (चार से) – चतसृभ्यः (चार से)
  • षष्ठी – चतुर्णाम् (चार का) – चतुर्णाम् (चार का) – चतसृणाम् (चार का)
  • सप्तमी – चतुर्षु (चार में, पर) – चतसृषु (चार में, पर) – चतुर्षु (चार में, पर)

(विशेष – पञ्चन्, षट्, सप्तन्, अष्टन्, नवन् एवं दशन् के तीनों लिंगों में रूप समान होते हैं। सभी शब्द बहुवचन में होते हैं।

  • ‘पञ्चन् – पाँच,
  • षट् – छह,
  • सप्तन् – सात’।)

 

  • विभक्ति – पञ्चन् – षट् – सप्तन्
  • द्वितीया – पञ्च – षट्-षड् – सप्त
  • तृतीया – पञ्चभिः – षड्भिः – सप्तभि:
  • चतुर्थी – पञ्चभ्यः – षड्भ्यः – सप्तभ्यः
  • पंचमी – पञ्चभ्यः – षड्भ्यः – सप्तभ्यः
  • षष्ठी – पञ्चानाम् – षण्णाम् – सप्तानाम्
  • सप्तमी – पञ्चसु – षट्सु – सप्तसु

(अष्टन् – आठ, नवन्- नौ, दशन् – दस)

  • विभक्ति – अष्टन् – नवन् – दशन्
  • प्रथमा – अष्ट – नव – दश
  • द्वितीया – अष्ट – नव – दश
  • तृतीया – अष्टभिः – नवभिः – दशभिः
  • चतुर्थी – अष्टभ्यः – नवभ्यः – दशभ्यः
  • षष्ठी – अष्टानाम् – नवानाम् – दशानाम्
  • सप्तमी – अष्टसु – नवसु – दशसु

‘क्रमबोधक संख्या’ (पूरणार्थक संख्या)

पुल्लिङ्ग – स्त्रीलिङ्ग – नपुंसकलिङ्ग

1. (एक:) – प्रथम: (पहला) – प्रथमा (पहली) – प्रथमम् (पहला)
2. (द्वि) – द्वितीय: (दूसरा) – द्वितीया (दूसरी) – द्वितीयम् (दूसरा)
3. (त्रि) – तृतीय: (तीसरा) – तृतीया (तीसरी) – तृतीयम् (तीसरा)
4. (चतुर्) – चतुर्थ: (चौथा) – चतुर्थी (चौथी) – चतुर्थम् (चौथा)
5. (पञ्च) – पञ्चमः (पाँचवाँ) – पञ्चमी (पाँचवीं) – पञ्चमम् (पाँचवाँ)
6. (षट्) – षष्ठः (छठा) – षष्ठी (छठी) – षष्ठम् (छठा)
7. (सप्त) – सप्तमः (सातवाँ) – सप्तमी (सातवीं) – सप्तमम् (सातवाँ)
8. (अष्ट) – अष्टमः (आठवाँ) – अष्टमी (आठवीं) – अष्टमम् (आठवाँ)
9. (नव) – नवमः (नौवाँ) – नवमी (नौवीं) – नवमम् (नौवाँ)
10. (दश) – दशमः (दसवाँ) – दशमी (दसवीं) – दशमम् (दसवाँ)
11. एकादश
12. द्वादश
13. त्रयोदश
14. चतुर्दश
15. पञ्चदश
16. षोडश
17. सप्तदश
18. अष्टादश
19. नवदश/एकोनविंशतिः
20. विंशति:
21. एकविंशतिः
22. द्वाविंशतिः
23. त्रयोविंशतिः
24. चतुर्विंशतिः
25. पञ्चविंशतिः
26. षड्विंशतिः
27. सप्तविंशतिः
28. अष्टाविंशतिः
29. नवविंशतिः/एकोनत्रिंशत्
30. त्रिंशत्
31. एकत्रिंशत्
32. द्वात्रिंशत्
33. त्रयस्त्रिंशत्
34. चतुस्त्रिंशत्
35. पञ्चत्रिंशत्
36. षट्त्रिंशत्
37. सप्तत्रिंशत्
38. अष्टत्रिंशत्
39. नवत्रिंशत्/एकोनचत्वारिंशत्
40. चत्वारिंशत्
41. एकचत्वारिंशत्
42. द्वाचत्वारिंशत्
43. त्रिचत्वारिंशत्/त्रयश्चत्वारिंशत्
44. चतुश्चत्वारिंशत्
45. पञ्चचत्वारिंशत्
46. षट्चत्वारिंशत्
47. सप्तचत्वारिंशत्
48. अष्टचत्वारिंशत्
49. नवचत्वारिंशत्/एकोनपञ्चाशत्
50. पञ्चाशत्
51. एकपञ्चाशत्
52. द्वि/द्वा पञ्चाशत्
53. त्रि/त्रयः पञ्चाशत्
54. चतुः पञ्चाशत्
55. पञ्चपञ्चाशत्
56. षट्पञ्चाशत्
57. सप्तपञ्चाशत्
58. अष्टपञ्चाशत्
59. नवपञ्चाशत्/एकोनषष्टिः
60. षष्टिः
61. एकषष्टिः
62. द्विषष्टि:/द्वाषष्टिः
63. त्रि/त्रयःषष्टिः
64. चतुःषष्टिः
65. पञ्चषष्टिः
66. षट्षष्टिः
67. सप्तषष्टिः
68. अष्टषष्टिः/अष्टाषष्टिः
69. नवषष्टिः एकोनसप्ततिः
70. सप्ततिः
71. एकसप्ततिः
72. द्वि/द्वासप्ततिः
73. त्रि/त्रयःसप्ततिः
74. चतुः सप्ततिः
75. पञ्चसप्ततिः
76. षट्सप्ततिः
77. सप्तसप्ततिः
78. अष्टसप्ततिः/ अष्टसप्ततिः
79. नवसप्ततिः एकोनाशीतिः
80. अशीतिः
81. एकाशीतिः
82. यशीतिः
83. त्रयशीतिः
84. चतुरशीतिः
85. पञ्चाशीतिः
86. षडशीतिः
87. सप्ताशीतिः
88. अष्टाशीतिः
89. नवाशीतिः/एकोननवतिः
90. नवतिः
91. एकनवतिः
92. द्विनवतिः
93. त्रि / त्रयोनवतिः
94. चतुर्णवतिः
95. पञ्चनवतिः
96. षण्णवतिः
97. सप्तनवतिः
98. अष्टनवतिः/ अष्टानवतिः
99. नवनवति:/एकोनशतम्
100. शतम्

संख्यावाचक शब्द in Sanskrit Class 7

अभ्यास प्रश्नाः

1. उचित विकल्पेन रिक्तस्थानानि पूरयत-

(क)

  1. …….. छात्रा । (एका, एकम्, एकः)
  2. ……. पत्रम्। (एकः, एकम्, एका)
  3. …… कृषकः । (एकम्, एकः, एका)
  4. …… वाटिके | (द्वौ, एका, द्वे)
  5. ……. बालकौ । (द्वे, एक:, द्वौ)
  6. ……. पुस्तके | (एकम्, द्वौ द्वे)

उत्तर:

  1. एका,
  2. एकम्,
  3. एक:,
  4. द्वे,
  5. द्वौ,
  6. द्वे।

(ख)

  1. ……. तिथिः । (तृतीय:, तृतीया, तृतीयम्)
  2. …….. दिनम् । (द्वितीयः, द्वितीयम्, द्वितीया)
  3. ….. कक्षा । (नवमी, नवमम्, नवमः)
  4. ……. गृहम् । (प्रथमा, प्रथम:, प्रथमम्)

उत्तर:

  1. तृतीय:,
  2. द्वितीयम्,
  3. नवमी,
  4. प्रथमम् ।

2. मञ्जूषात: उचितं संख्यावाचि पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूर्तिं कुरुत-

त्रयस्त्रिंशत्, अष्टचत्वारिंशत्, नवविंशतिः, द्विपञ्चाशत्, अशीतिः

  1. षोडश त्रयोदश च …… भवन्ति ।
  2. नवदश चतुर्दश च ……. भवन्ति ।
  3. चतुर्विंशतिः अष्टविंशतिः च ….. भवन्ति ।
  4. एकादश एकोनसप्ततिः च …… भवन्ति ।

उत्तर:

  1. नवविंशति:,
  2. त्रयस्त्रिंशत्,
  3. द्विपञ्चाशत्,
  4. अशीतिः ।

3. मञ्जूषातः अङ्कानां कृते पदानि चिनुत-

चत्वारिंशत्, सप्तविंशतिः, एकत्रिशत्, पञ्चाशत्, अष्टाविंशतिः, त्रिंशत्, चतुर्विंशतिः

  1. 28 ……………..
  2. 24 ……………..
  3. 30 ……………..
  4. 40 ……………..
  5. 27 ……………..
  6. 50 ……………..

उत्तर:

  1. अष्टाविंशति:,
  2. चतुर्विंशति:,
  3. त्रिंशत्,
  4. चत्वारिंशत्,
  5. सप्तविंशति,
  6. पञ्चाशत् ।

4. अधोदत्तान् मञ्जूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-

षड्, त्रिंशत्, एकत्रिंशत्, द्वौ द्वादशः, अष्टाविंशतिः

  1. …….. ऋतवः भवन्ति ।
  2. मासाः ……. भवन्ति ।
  3. एकस्मिन् मासे …….. अथवा …… दिवसाः भवन्ति ।
  4. फरवरी मासे सामान्यतः …… दिनानि भवन्ति ।

उत्तर:

  1. षड्,
  2. द्वादश:,
  3. त्रिंशत् / एकत्रिंशत्,
  4. अष्टाविंशतिः ।

5. प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितं संख्यावाचि पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-

  1. एकस्मिन् पक्षे ……. दिनानि सन्ति । (पञ्चदशाः, पञ्चदश, पञ्चदश:)
  2. एकस्मिन् वर्षे …… मासाः । (द्वादशा, द्वादश:, द्वादश्)
  3. भारते …… ऋतवः सन्ति । (षट्, षट, षटा:)
  4. विंशति द्वाविंशति: च ……..। (द्वचत्वरिंशत्, द्वौचत्वारिंशत्, द्विचत्वारिंशत्)

उत्तर:

  1. पञ्चदशः,
  2. द्वादश:,
  3. षट्,
  4. द्विचत्वारिंशत् ।

6. अधोलिखितान् समयवाचकान् अङ्कान् पदेषु लिखत-

यथा – 10.30 सार्धदशवादनम्

  1. 7.00 ……….
  2. 5.00 ……….
  3. 2.30 ……….
  4. 3.30 ……….
  5. 11.00 ……….
  6. 4.30 ……….
  7. 9.00 ……….
  8. 12.30 ……….

उत्तर:

  1. सप्तवादनम्,
  2. पञ्चवादनम्,
  3. सार्धद्विवादनम्,
  4. सार्धत्रिवादनम्
  5. एकादशवादनम्,
  6. नववादनम्,
  7. सार्धचतुर्वादनम्,
  8. सार्धद्वादशवादनम्।

7. अधोदत्तान् समयवाचकान् अङ्कान् प्रदत्त विकल्पेभ्यः उचितं पदं चित्वा लिखत-

(i) 11.30 ……………
(क) सार्धद्वादशवादनम्
(ख) अर्ध- एकादशवादनम्
(ग) सार्ध-एकादशवादनम्/सार्धकादशवादनम्
उत्तर:
(ग) सार्ध-एकादशवादनम्/सार्धकादशवादनम्

(ii) 04.00 …………
(क) चत्वारि-वादनम्
(ख) चतुर्वादनम्
(ग) चर्तुवादनम्
उत्तर:
(ख) चतुर्वादनम्

(iii) 03.00 …………
(क) त्रीवादनम्
(ख) त्रिवादनम्
(ग) त्रयवादनम्
उत्तर:
(ग) त्रयवादनम्

(iv) 07.30 ……..
(क) अर्धसप्तवादनम्
(ख) सार्ध – सप्तवादन
(ग) सार्ध-सप्तवादनम्
उत्तर:
(ग) सार्ध-सप्तवादनम्