Daily practice of NCERT Class 8 Sanskrit Deepakam Solutions and Samvad Lekhan in Sanskrit for Class 8 संवाद लेखन builds a strong language foundation over time.
Samvad Purti in Sanskrit Class 8 – Sanskrit Samvad Lekhan Class 8
संस्कृत में संवाद लेखन Class 8
Samvad Lekhan in Sanskrit for Class 8
जब दो या दो से अधिक व्यक्ति किसी विषय पर परस्पर बातचीत करते हैं, तो उस बातचीत को संवाद कहते हैं। इसी बातचीत को यदि लिखित रूप दे दिया जाए, तो यह संवाद-लेखन कहलाता है। सामान्यतः संवाद लेखन किसी विशेष विषय पर प्रश्नोत्तर शैली में लिखा जाता है।
संवाद लेखन करते समय ध्यान रखने योग्य बातें
- संवाद लेखन की भाषा सरल, संक्षिप्त और रचनात्मक होनी चाहिए।
- संवाद लेखन में पात्रों का संबोधन उनके संबंध के अनुकूल करना चाहिए अर्थात् हमें अपने मित्र के लिए समानता सूचक शब्द और अपने से बड़ों के लिए आदरसूचक शब्दों का प्रयोग करना चाहिए।
- संवाद लेखन में विराम चिह्नों का यथासंभव उचित प्रयोग किया जाना चाहिए।
- संवाद लेखन करते समय संवाद किस अवसर पर लिखा जा रहा है यह विशेष रूप से ध्यान रखना चाहिए।
- संवाद में प्रश्न जिस लकार अथवा वाच्य में होता है, उत्तर भी उसी लकार अथवा वाच्य में दिया जाना चाहिए ।
- आदेशात्मक शैली में दिए जाने वाले उत्तर प्रायः भूतकाल अथवा वर्तमान काल में होते हैं।
- परीक्षा में मञ्जूषा की सहायता से संवाद पूर्ण करने के लिए दिए जाते हैं। संवाद का विषय समझते हुए मञ्जूषा से उचित शब्दों का चयन करना चाहिए।
साधित उदाहरणम्
• मञ्जूषायां प्रदत्तानां पदानां सहायतया अधोदत्तान् संवादान् पूरयत।
(मञ्जूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से नीचे दिए गए संवादों को पूरा कीजिए।)
प्रश्न 1.
रामः – गुरुवर ! अहं पश्यामि विद्यालये केचन छात्रा (i) …… कुर्वन्ति ।
गुरुः – वत्स! धूम्रपानं (ii) ….. विनाशकमस्ति ।
रामः – गुरुवर! कोऽस्य (iii) ….. निवारणोपायः।
गुरुः – पुत्र! जन-जागर्तिदेव (iv) ……. दुर्व्यसनस्य निवारणोपायः।
रामः – गुरुवर! (v) ……. किं करणीयम् ।
गुरु: – त्वया छात्रा: (vi) …….. यत् अस्माभिः धूम्रपानं न करणीयम् ।
रामः – गुरुवर ! एवमेव करोमि अधुना अहं (vii) …… इच्छामि।
गुरुः – वत्स! महत्त्वपूर्ण विषयोपरि वार्तां कर्तुं (viii) ………………… धन्यवादं ददामि।
• मञ्जूषा तुभ्यं गन्तुम्, प्रेरणीयाः, मया, अस्य, दुर्व्यसनस्य, स्वास्थ्य, धूम्रपानं।
उत्तर:
(i) धूम्रपानं
(ii) स्वास्थ्य
(iii) दुर्व्यसनस्य
(iv) अस्य
(v) मया
(vi) प्रेरणीया:
(vii) गन्तुम्
(viii) तुभ्यं
प्रश्न 2.
श्याम: – (i) …… नाम किम् ?
गोविन्दः – मम नाम (ii) ……..।
श्यामः – भवान् (iii) …………. आगच्छति?
गोविन्दः – अहं गृहत: (iv) ……।
श्यामः – भवान् कदा (v)…… गच्छति?
गोविन्दः – अहं प्रातः (vi) …… विद्यालयं गच्छामि।
श्यामः – विद्यालये किं किं (vii) …….?
गोविन्दः – (viii) …. गणितं, विज्ञानं संस्कृतादिविंषयान् पठामि।
• मञ्जूषा अहं, पठति, सप्तवादने, विद्यालयं, आगच्छामि, कुतः, गोविन्दः, भवतः।
उत्तर:
(i) भवतः
(ii) गोविन्दः
(iii) कुतः
(iv) आगच्छामि
(v) विद्यालयं
(vi) सप्तवादने
(vii) पठति
(viii) अहं
प्रश्न 3.
आचार्यः अत्र चित्रे त्रय: (i) …… स्थिताः ।
ते (ii) …… सन्ति?
अर्चना मन्ये एते तु राम: (iii) ….. सीता च।
आचार्यः कोऽयं उपविष्टः ?
रजनी अयं ननु (iv) ….. यस्य हस्ते।
(v) …… स्तः।
आचार्यः किं करोति भरतः पादुके (vi) …..?
रजनी यदा रामः (vii) ……. गतः तदा भरतः
(viii) …… प्रत्यानेतुं गच्छति।
अर्चना (ix)…………. रामः तत् न स्वीकरोति
(x) …….. भरतः पादुके गृहीत्वा आगच्छति।
• मञ्जूषा अतः, दृढ़प्रतिज्ञः, तं वनं गृहीत्वा, पादुके, भरतः, लक्ष्मणः, के, जनाः ।
उत्तर:
(i) जना:
(ii) के
(iii) लक्ष्मण:
(iv) भरत:
(v) पादुके
(vi) गृहीत्वा
(vii) वनं
(viii) तं
(ix) दृढ़प्रतिज्ञ:
(x) अत:
प्रश्न 4.
रमेशः – भो महेश ! मासे कति चित्राणि (i) …..?
रमेशः – इदानीं कम् (ii) …….. दृष्टम्?
महेश: – (iii) ….. मुद्राराक्षसं चित्रं दृष्टम्।
रमेशः – चित्रं कथं आसीत्?
महेशः – समीचीनं/संवाद (iv) ….. समीचीना आसीत्।
रमेशः (v) …… पूर्णम् न वा आसीत्?
महेशः – महान् सम्मर्दः आसीत् । चित्र मन्दिरं (vi) …… आसीत्।
रमेशः – चिटिका न (vii) ….. किम् ?
महेशः – आम् (viii) …… लब्धा ।
रमेशः – सर्वे (ix)…… इदं चित्रं प्रक्ष्यामः।
महेशः – पूर्वं एव आरक्षणं (x)……..।
• मञ्जूषा मिलित्वा, कृतवान्, लब्धा, पूर्णम्, चित्रमन्दिरं, कथा, इदानीं चित्रं, पश्यसि ।
उत्तर:
(i) पश्यसि
(ii) चित्रं
(iii) इदानीं
(iv) कथा
(v) चित्रमन्दिरं
(vi) पूर्णम्
(vii) लब्धा
(viii) चिटिका
(ix) मिलित्वा
(x) कृतवान्
Class 8 Sanskrit Samvad Lekhan
अभ्यास प्रश्ना:
मञ्जूषा की सहायता से संवाद पूर्ति
मञ्जूषायां प्रदत्तानां पदानां सहायतया अधोदत्तान् संवादान् पूरयत।
(मञ्जूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से नीचे दिए गए संवादों को पूरा कीजिए।)
प्रश्न 1.
राकेशः – भो दिनेश: ! कस्मिन् (i)…….. जना: (ii) ….. ज्वालयन्ति ?
दिनेशः – दीपावलीपर्वणि (iii) ….. दीपाः प्रज्वाल्यन्ते।
राकेश: – (iv)…… ते मिष्टान्नम् अपि खादन्ति ?
दिनेशः – आम् तैः (v) ….. अपि (vi) …..।
राकेशः – किं बालाः (vii) ….. चित्राणि न (viii) …………… ?
दिनेश: – आम्! (ix) …… नूनं गृहेषु (x) …….. आनीयन्ते।
• मञ्जूषा चित्राणि, बालैः, आनंयन्ति, गृहेषु, खाद्यन्ते, मिष्टान्नम्, किं, जनैः, दीपान्, पर्वणि ।
उत्तर:
(i) पर्वणि
(ii) दीपान्
(iii) जनै:
(iv) किं
(v) मिष्टान्नम्
(vi) खाद्यन्ते
(vii) गृहेषु
(viii) आनयन्ति
(ix) बालैः
(x) चित्राणि
प्रश्न 2.
रमेशः मित्र ! सुप्रभातम्।
सुरेश: – (i) …… मित्र।
रमेशः – भवान् अधुना (ii) ……. गच्छति?
सुरेश: – अहं भ्रमणार्थं (iii) …… प्रति गच्छामि।
रमेशः – प्रातः काले (iv) …………….. मह्यम् अपि रोचते।
सुरेशः तर्हि भवान् (v) ……. सह एव चलतु ।
रमेशः – क्षम्यताम्, अहं (vi) ……. सह अन्यस्मिन् (vii) ……. गच्छामि।
सुरेशः – उचितं, श्वः आवां सहैव प्रातः (viii) ….. गमिष्यावः।
रमेशः – साधु, साधु।
• मञ्जूषा भ्रमणार्थं, उपवने, स्वपित्रा, मया, भ्रमणं, उद्यानं, कुत्र, सुप्रभातं।
उत्तर:
(i) सुप्रभातं
(ii) कुत्र
(iii) उद्यानं
(iv) भ्रमणं
(v) मया
(vi) स्वपित्रा
(vii) उपवने
(viii) भ्रमणार्थं
प्रश्न 3.
राघवः – ललिते! (i) …………. कस्यां (ii) ……….. पठसि ?
ललिता (iii) …… तु (iv) …… पठ्यते।
राघव/ – किं त्वं (v) …….་पदानुशीलनीम् अपि (vi) ….. ?
ललिता – आम् मया प्रज्ञायाः (vii) ….. अपि दृश्यते ।
राघवः – किम् (viii) ….. अपि उत्तराणि लिखसि ?
ललिता – (ix) …..! मया अभ्यासपुस्तके अपि उत्तराणि (x) ………।
• मञ्जूषा लिख्यन्ते, आम्, अभ्यासपुस्तके, पदानुशीलनीम्, पश्यसि, प्रज्ञायाः, नवमकक्षायां, मया, कक्षायां, अधुना ।
उत्तर:
(i) अधुना
(ii) कक्षायां
(iii) मया
(iv) नवमकक्षायां
(v) प्रज्ञायाः
(vi) पश्यसि
(vii) पदानुशीलनीम्
(viii) अभ्यासपुस्तके
(ix) आम्
(x) लिख्यन्ते
प्रश्न 4.
गिरिशा – त्वम् (i) …… विद्यालयं कथं न आगच्छः ?
माधुरी – मम (ii) …… अस्वस्थः आसीत्।
गिरिशा तव जनकः केन रोगेण (iii) …… आसीत्?
माधुरी – स: (iv) …. पीडितः आसीत्।
गिरिशा – (v) …… सः स्वस्थः अस्ति न वा?
माधुरी – आम् (vi) ….. सः स्वस्थः अस्ति।
गिरिशा – (vii) ……… किं त्वं श्वः विद्यालयम् आगमिष्यसि?
माधुरी – अहम् (viii) ……. अवश्यं विद्यालयम् आगमिष्यामि ।
गिरिशा – (ix) ….. अहम्।
माधुरी – (x) …. पुनः अपि शीघ्रम् आगच्छ।
• मञ्जूषा शोभनं गच्छामि, श्वः, मुग्धे, अधुना इदानीं प्रतिश्यायिन, पीडितः, जनकः, ह्यः ।
उत्तर:
(i) ह्यः
(ii) जनक:
(iii) पीडित:
(iv) प्रतिश्यायिन
(v) इदानीं
(vi) अधुना
(vii) मुग्धे!
(viii) श्व:
(ix) गच्छामि
(x) शोभनं
प्रश्न 5.
राघवः एतत् उपवनम् (i) …… वृक्षाः शोभन्ते।
शिवायः – पश्य, अत्र बालकाः (ii) ….. क्रीडन्ति ।
मेधावी – आम्, तत्र एका कन्या अपि (iii) ….. सह क्रीडति ।
भ्रमन्ति – अत्र केचन जना: तु (iv) ……. भ्रमन्ति केचन च शीघ्रं चलन्ति।
भास्करः पश्य, एकत: मालाकारः (v) ….. खनति बीजं च (vi) …… ।
मनोहरः – सर्वत्र केदारेषु अनेकवर्णानि (vii) …..।
मनीषा – पुष्पैः सह (viii) ……. अपि भवन्ति, किन्तु (ix) ……. तानि सदा प्रसन्नाः एव भवन्ति ।
राघव – वयं अपि पुष्पाणि इव सदा (x) …… भवेम ।
• मञ्जूषा प्रसन्नाः परितः, वपति, सखीभिः कण्टकानि, पादकन्दुकेन, प्रसन्नचित्तानि, शनैः-शनैः पुष्पाणिविकसन्ति, खनित्रेण भूमिं ।
उत्तर:
(i) परितः
(ii) पादकन्दुकेन
(iii) सखीभिः
(iv) शनैः-शनै:
(v) खनित्रेणभूमिं
(vi) वपति
(vii) पुष्पाणि, विकसन्ति
(viii) कण्टकानि
(ix) प्रसन्नचित्तानि
(x) प्रसन्ना: