Dhaturupani in Sanskrit Class 8 धातुरूप प्रकरणम्

Daily practice of NCERT Class 8 Sanskrit Deepakam Solutions and Dhaturupani in Sanskrit Class 8 with Answers धातुरूपाणि builds a strong language foundation over time.

Dhatu Roop in Sanskrit Class 8

Class 8 Sanskrit Dhatu Roop

जिन शब्दों से कार्य के होने या करने को बोध हो उसे क्रिया कहते हैं तथा उसके मूल रूप को धातु कहते हैं। जैसे- लिखना क्रिया का मूल रूप ‘लिख्’ है। अतः लिखना क्रिया की धातु ‘लिख’ है। धातु के रूप पाँच लकारों में बनते हैं।

  1. लट् लकारः (वर्तमानकाल) – अहम् पठामि।
  2. लृट लकारः (भविष्यत्कालं) – सूर्यः अस्तं गमिष्यति ।
  3. लङ् लकारः (भूतकाल) – ते अखेलन्।
  4. लोट् लकारः (आज्ञा) – त्वम् खाद।
  5. विधिलिङ् लकारः (इच्छार्थक / आदेशात्मक) – सः लिखेत् ।

इसके अतिरिक्त संस्कृत की समस्त धातुओं को दस गणों में बाँटा गया है। ये गण निम्न प्रकार से हैं

गण – धातुएँ
1. भ्वादि गण – भू आदि धातुएँ (भू, पठ्, हस्, नम्, गम्)
2. अदादिगण – अद् आदि धातुएँ (अस्, हन्)
3. जुहोत्यादि गण – हु आदि धातुएँ
4. दिवादि गण – दिव् आदि धातुएँ (क्रुध्, नश्, नृत्)
5. स्वादिगण – सु आदि धातुएँ (आप्, शक्)
6. तुदादिगण – तुद् आदि धातुएँ (इष्, पृच्छ)
7. रुधादि गण – रुध् आदि धातुएँ
8. तनादिगण – तन् आदि धातुएँ (कृ)
9. क्रयादिगण – क्री आदि धातुएँ (ज्ञा)
10. चुरादिगण – चुर् आदि धातुएँ (भक्ष्, चिन्त्)

• अनेक गणों की धातुओं के साथ एक विशेष प्रत्यय लगता है। इस प्रत्यय को ‘विकिरण’ कहते हैं।

धातु के भेद

धातु के तीन भेद होते हैं, जो निम्न हैं

I. परस्मैपदी
II. आत्मनेपदी
III. उभयपदी

जो धातुएँ परस्मैपद में प्रयुक्त होती हैं। वे परस्मैपदी, जो आत्मनेपद में प्रयुक्त होती हैं, वे आत्मनेपदी तथा जो दोनों (परस्मैपद, आत्मनेपद) में प्रयुक्त होती हैं, वे उभयपदी कहलाती हैं।

नोट यहाँ केवल परस्मैपदी और आत्मनेपदी धातु का वर्णन किया गया है-

परस्मैपदी धातुएँ (प्रथम पुरुष एकवचन)

क्र.सं. – धातुएँ – अर्थ – लट् – लृट् – लङ् – लोट् – विधिलिङ्
1. भू ( भव) – होना – भवति – भविष्यति – अभवत् – भवतु – भवेत्
2. गम् (गच्छ) – जाना – गच्छति – गमिष्यति – अगच्छत् – गच्छतु – गच्छेत्
3. धाव् – दौड़ना – धावति – धाविष्यति – अधावत् – धावतु – धावेत्
4. खाद् – खाना – खादति – खादिष्यति – अखादत् – खादतु – खादेत्
5. चल् – चलना – चलति – चलिष्यति – अचलत् – चलतु – चलेत्
6. हस् – हँसना – हसति – हसिष्यति – अहसत् – हसतु – हसेत्
7. नृत् – नाचना – नृत्यति – र्तिष्यति – अनृत्यत् – नृत्यतु – नृत्येत्
8. नश् – नष्ट होना – नश्यति – नशिष्यति – अनश्यत् – नश्यतु – नश्येत्
9. स्मृ (स्मर्) – याद रखना – स्मरति – स्मरिष्यति – अस्मरत् – स्मरतु – स्मरेत्
10. क्रीड् – खेलना – क्रीडति – क्रिडिष्यति – अक्रीडत् – क्रीडतु – क्रीडेत्
11. रक्ष – रक्षा करना – रक्षति – रक्षिष्यति – अरक्षत् – रक्षतु – रक्षेत्
12. लिख् – लिखना – लिखति – लेखिष्यति – अलिखत् – लिखतु – लिखेत्
13. नी (नय) – ले जाना – नियति – नेष्यति – अनयत् – नयतु – नयेत्
14. स्था – ठहरना – तिष्ठति – स्थास्यति – अतिष्ठत् – तिष्ठतु – तिष्ठेत्
15. घ्रा – सूँघना – जिघ्रति – प्रास्यति – अजिघ्रत् – जिघ्रतु – जिघ्रेत्
16. प्रच्छ – पूछना – पृच्छति – प्रक्ष्यति – अपृच्छत् – पृच्छतु – प्रच्छेत्
17. पच् – पकाना – पचति – पक्ष्यति – अपचत् – पचतु – पचेत्
18. रच् – निर्माण करना – रचयति – रचिष्यति – अरचयत् – रचयतु – रचयेत्
19. दृश् – देखना – पश्यति – द्रक्ष्यति – अपश्यत् – पश्यतु – पश्येत्
20. कृ – करना – करोति – करिष्यति – अकरोत् – करोतु – कुर्यात्

महत्वपूर्ण परस्मैपदी धातव:

Dhaturupani in Sanskrit Class 8 धातुरूप प्रकरणम् 1
Dhaturupani in Sanskrit Class 8 धातुरूप प्रकरणम् 2
Dhaturupani in Sanskrit Class 8 धातुरूप प्रकरणम् 3

महत्वपूर्ण आत्मनेपदी धातवः

Dhaturupani in Sanskrit Class 8 धातुरूप प्रकरणम् 4

धातुरूपाणि Class 8 Sanskrit

अभ्यास प्रश्ना:

बहुविकल्पीय एवं वर्णनात्मक प्रश्नोत्तर

1. प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत । (दिए गए विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखिए।)

(i) ‘पठ्’ धातु, लट् लकार, प्रथम पुरुष बहुवचनस्य रूपं भविष्यति ?
(अ) पठथः
(ब) पठसि
(स) पठन्ति
(द) पठामि
उत्तर:
(स) पठन्ति

(ii) ‘पास्यामि’ इत्यस्मिन् क्रियापदे लकारः अस्ति ?
(अ) लट्
(ब) लृट्
(स) लोट्
(द) लङ्
उत्तर:
(ब) लृट्

(iii) ‘वदति ‘ अत्र कः लकारः ?
(अ) लट्
(ब) लोट्
(स) लृट्
(द) लङ्
उत्तर:
(अ) लट्

(iv) ‘लिख्’ धातु, लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचनस्य रूपं भविष्यति ?
(अ) लिखसि
(ब) लिखति
(स) लिखामि
(द) लख्
उत्तर:
(स) लिखामि

(v) ‘अकरोत् ‘ अत्र वचनम् अस्ति ?
(अ) द्विवचनम्
(ब) बहुवचनम्
(स) एकवचनम्
(द) प्रथम पुरुष
उत्तर:
(स) एकवचनम्

(vi) ‘क्रीडेयुः’ अत्र कः लकारः ?
(अ) विधिलिङ्ग
(ब) लृट्
(स) लोट्
(द) लट्
उत्तर:
(अ) विधिलिङ्ग

(vii) ‘खादाम्’ इत्यस्मिन् क्रियापदे का धातुः ?
(अ) दा
(ब) खाद्म
(स) वद्
(द) खाद्
उत्तर:
(द) खाद्

(viii) ‘धाविष्यन्ति’ अत्र कः लकारः अस्ति?
(अ) लृट्
(ब) लोट्
(स) लट्
(द) लङ
उत्तर:
(अ) लृट्

(ix) ‘अचलन्’ इत्यस्मिन् क्रियापदे कः लकारः ?
(अ) लोट्
(ब) लृट्
(स) लङ्
(द) लट्
उत्तर:
(स) लङ्

(x) ‘गम्’ धातु, विधिलिङ, प्रथम पुरुष, द्विवचनस्य रूपं भविष्यति ।
(अ) गच्छेताम्
(ब) गच्छेयुः
(स) गच्छ
(द) गच्छानि
उत्तर:
(अ) गच्छेताम्

(xi) रामः लक्ष्मणम् …..।
(अ) वदन्ति
(ब) वदति
(स) वदतः
(द) वदामि
उत्तर:
(ब) वदति

(xii) राज्ञः दशरथस्य ज्येष्ठ पुत्रः रामः ……।
(अ) आस्व
(ब) आसन्
(स) आसीत्
(द) आस्ताम्
उत्तर:
(स) आसीत्

(xiii) रामः सीतया सह विवाहम् …….।
(अ) अभवत्
(ब) अकुर्वन्
(स) अकरोत्
(द) अकुर्व
उत्तर:
(स) अकरोत्

(xiv) पुत्राः पितरम् …….।
(अ) नमति
(ब) नमन्ति
(स) नमतः
(द) नमामि
उत्तर:
(ब) नमन्ति

(xv) छात्रा: विद्यालयम् ……..।
(अ) गच्छन्ति
(ब) गच्छावः
(स) गमिष्यति
(द) गमिष्यामः
उत्तर:
(अ) गच्छन्ति

2. अधोलिखितेषु वाक्येषु लट्लकारस्य उचितरुपेण रिक्तस्थानानि पूरयत। (निम्नलिखित वाक्यों में लट्लकार के उचित रूप से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए ।)

  1. अहं विद्यालयं ……। (गम्)
  2. त्वं कुत्र …….? (गम्)
  3. अहं सत्यं ………। (वद्)
  4. सा पत्रं ……..। (लिख)
  5. बालकाः तीव्रं ……। (धाव्)
  6. तौ भोजनं ……| (खाद्)
  7. वयं दुग्धं ……। (पिब्)

उत्तर:

  1. गच्छामि
  2. गच्छसि
  3. वदामि
  4. लिखति
  5. धावन्ति
  6. खादत:
  7. पिबामः

3. निर्देशानुसारं धातु रूपाणि लिखत । (निर्देशानुसार धातु रूप लिखिए |)

  1. ‘गम्’ धातु-लट्-उत्तम पु.-एकवचनम्
  2. ‘पा’ (पिब्) धातु-लृट्लकार – प्रथम पु. – एकवचनम्
  3. ‘वद्’ धातु-लोट्लकार – मध्यम पु. – एकवचनम्
  4. ‘लिख्’ धातु-विधिलिङ्गलकार – उत्तम पु. – बहुवनचम्
  5. ‘कृ’ धातु-लङ्गलकार – प्रथम पु. – एकवचनम्
  6. ‘सेव’ धातु-लट्लकार – प्रथम पु. – द्विवचनम्
  7. ‘मुद्’ धातु-लट्लकार – मध्यम पु. – एकवचनम्
  8. ‘भू’ धातु-लृट्लकार – प्रथम पु. – बहुवचनम्
  9. ‘खाद्’ धातु-लङ्गलकार – प्रथम पु. – बहुवचनम्
  10. ‘क्रीड’ धातु-विधिलिङ्गलकार – प्रथम पु. – बहुवचनम्

उत्तर:

  1. गच्छामि
  2. पास्यति
  3. वद
  4. लिखेम
  5. अकरोत्
  6. सेवेते
  7. मोदसे
  8. भविष्यन्ति
  9. अखादन्
  10. क्रीडेयुः

4. अधोलिखितेषु वाक्येषु लृट्लकारस्य उचित रूपेण रिक्तस्थानानि पूरयत। (निम्नलिखित वाक्यों में लृट्लकार के उचित रूप से रिक्त स्थानों को पूरा कीजिए ।)

  1. अहं श्वः हरिद्वारं …….। (गम्)
  2. किं त्वं भोजनं न ……? (खाद्)
  3. बालकाः उद्याने …..। (क्रीड्)
  4. सः भोजनं ……। (कृ)
  5. अहं सूर्योदयं …….। (दृश्)
  6. सा बालिका पत्रं …….। (लिख्)
  7. स: दुग्धं ……। (पा)
  8. वृद्ध वृक्षस्य अधः …..। (स्था)
  9. अहं असत्यं न ……। (वद्)
  10. अहं स्वपाठं श्वः …..। (पठ्)

उत्तर:

  1. गमिष्यामि
  2. खादसि
  3. क्रीडिष्यन्ति
  4. करिष्यति
  5. द्रक्ष्यामि
  6. लेखिष्यति
  7. पास्यति
  8.  स्थास्यति
  9. वदिष्यामि
  10. पठिष्यामि

5. अधोलिखितेषु वाक्येषु लङ्गलकारस्य उचित रूपेण रिक्तस्थानानि पूरयत। (निम्नलिखित वाक्यों में लङ्लकार के उचित रूप से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए ।)

  1. सः ग्रामं …….। (गम्)
  2. तौ भोजनं …..। (खाद्)
  3. ते सत्यं …….। (वद्)
  4. त्वं किं ……..। (कृ)
  5. युवां दुग्धं …….। (पा)
  6. अहं पत्रं …….। (लिख्)
  7. आवां मेलापकं …….। (दृश)
  8. वयं उद्याने …….। (क्रीड्)

उत्तर:

  1. अगच्छत्
  2. अखादताम्
  3. अवदन्
  4. अकरो:
  5. अपिबतम्
  6. अलिखम
  7. अपश्याव
  8. अक्रीडाम

6. अधोलिखितेषु क्रियापदेषु बहुवचनान्त रूपाणि लिखत । (निम्नलिखित क्रियापदों के बहुवचन रूप लिखिए ।)

  1. गच्छति = …………..
  2. पास्यामि = …………..
  3. पश्यसि = …………..
  4. खादावः = …………..
  5. क्रीडेत्. = …………..
  6. तिष्ठामि = …………..
  7. अवदत् = …………..
  8. लिखतु = …………..
  9. करोति = …………..
  10. आस्ताम् = …………..

उत्तर:

  1. गच्छन्ति
  2. पास्यामः
  3. पश्यथ
  4. खादाम:
  5. क्रीडेयुः
  6. तिष्ठामः
  7. अवदन्
  8. लिखन्तु
  9. कुर्वन्ति
  10. आसन्

7. अधोलिखितेषु क्रियापदेषु शुद्धरूपाणि चित्वा लिखत । (निम्नलिखित क्रियापदों में से शुद्ध रूप चुनकर लिखिए।)

  1. खादमि, खादामि, खदमि = ………
  2. वदन्ति, बदन्ती, बन्दन्ती = ………
  3. क्रीडसि, क्रिडासी, क्रिडाति = ………
  4. लिखन्तु, लिखुन्तु, लीखन्तु = ………
  5. गमिष्यन्ती, गमष्यन्ति, गमिष्यन्ति = ………
  6. कथयति, कथति, कथती = ………
  7. अधावत्, आधवत्, आधाव्त् = ………
  8. द्रक्ष्यन्ति, दृक्ष्यन्ती, दर्शियन्ति = ………
  9. सेवध्वे, सेवेधवे, सेवेधेवे = ………
  10. पिबन्ती, पीबन्ती, पिबन्ति = ………

उत्तर:

  1. खादामि
  2. वदन्ति
  3. क्रीडसि
  4. लिखन्तु
  5. गमिष्यन्ति
  6. कथयति
  7. अधावत्
  8. द्रक्ष्यन्ति
  9. सेवध्वे
  10. पिबन्ति

8. कोष्ठकदत्तस्य धातुरूपेण शुद्धरूपाणि चित्वा लिखत । (कोष्ठक में दिए गए धातुरूप में से शुद्ध रूप चुनकर लिखिए।)

  1. गीता प्रकोष्ठे ………। (नृत्यति/नृत्यतः/नृत्यन्ति)
  2. रामः श्वः जोधपुरं ………। ( गमिष्यतः/ गमिष्यति / गमिष्यन्ति)
  3. उद्याने बालकाः ………। (धावन्ति / धावतः / धावति)
  4. सर्वे छात्राः भोजनं ………। (खादतु / खादताम् / खादन्तु)
  5. किं त्वं जलं न ………..? (पिबसि / पिबथ: / पिबथ)
  6. भोः त्वं किमपि भोजनं ………..? (खादसि / खादक: /खादक)
  7. अहं स्व पुस्तकं ………। (पठति / पठामि / पठसि )

उत्तर:

  1. नृत्यति
  2. गमिष्यति
  3. धावन्ति
  4. खादन्तु
  5. पिबसि
  6. खादसि
  7. पठामि

9. अधोलिखिते संवादे उचित – धातु रूपैः वाक्यानि पूरयत । (निम्नलिखित संवाद को उचित धातु रूप के प्रयोग से पूर्ण करें ।)

  1. पिता-पुत्र ! विलम्बेन त्वं कुतः …….? (आगच्छसि)।
  2. पुत्र – पितः ! मम मित्रं चिकित्सालये अस्वस्थः आसीत् । ततः …………..। (आगच्छत/आगच्छम्)
  3. पिता-पुत्र ! शोभनम्, परस्परं स्नेहेन …….। (वसत/वसतम्)
  4. पुत्रः पिता: ! अहं श्वः अपि विद्यालयं न …….। (गमिष्यामि / गमिष्यति )

उत्तर:

  1. आगच्छसि
  2. आगच्छम्
  3. वसत
  4. गमिष्यामि

10. अधोलिखितेषु वाक्येषु क्रियापदेन रिक्तस्थानानि पूरयत । (निम्नलिखित वाक्यों के क्रिया पद चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति करें।)

  1. त्वम् शिक्षकं प्रश्नं ……। (पृच्छ्-लोट लकारे)
  2. अहम् तु गृहम् ………। (गम्-लृट लकारे)
  3. वयं सदा अध्यापकान्नमम् आज्ञापालनं …….। (कृ-विधिलिङ्)
  4. ये परिश्रमं कुर्वन्ति ते सफलतां …….। (लभ्-लट् लकारे)
  5. अम्बा भोजनम् ………….। (पच्-लङ् लकारे)

उत्तर:

  1. पृच्छ
  2. गमिष्यामि
  3. कुर्याम
  4. लभन्ते
  5. अपचत् ।

11. अधोलिखितेषु वाक्येषु निर्देशानुसारं धातुरूपं लिखत् । (निम्नलिखित वाक्यों निर्देशानुसार धातु रूप में लिखिए।)

  1. कदापि असत्यं न …….। (वद् – विधिलिङ्-प्रथम पुरुष-एकवचन)
  2. हृः त्वम् कुत्र ……। (अस्-लङ् लकार-मध्यम पुरुष- एकवचन)
  3. माता आदिशत्-पुत्र ! पठनाय ….। (उप + विश् – लोट-लकार-मध्यम पुरुष एकवचन)
  4. लक्ष्मणः-भ्रातः ! अहम् अपि त्वया सह ……..। (चल्-लट्लकार-उत्तम पुरुष एकवचन)
  5. राम:-नहि, त्वम् अत्र स्थित्वा पितुः सेवाम् (कृ-लोट लकार-मध्यम पुरुष एकवचन)

उत्तर:

  1. वदेत्
  2. आसीः
  3. उपविश
  4. चलामि
  5. कुरु ।

12. अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखांकित पदानि शुद्धं कृत्वा लिखत (निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों को शुद्ध करके लिखिए।)

  1. सः जलं पास्यसि
  2. तत्र पत्रं पीत वर्तन्ते
  3. गङ्गा हिमालयात् उद्भवसि
  4. भक्ता: ईश्वरं भजते
  5. नरः विद्यया एवं शोभन्ते

उत्तर:

  1. पास्यति
  2. वर्तते
  3. उद्भवति
  4. भजन्ते
  5. शोभते

13. अधोलिखितेषु वाक्येषु लोटलकारात् लट् लकारे-परिवर्तनम् कुरुत। (निम्नलिखित वाक्यों में लोट् लकार से लट् लकार में परिवर्तन करके लिखिए।)

  1. एषा स्वयं गच्छतु भरतम् आनेतुम् ।
  2. त्वं शिक्षकं प्रश्नं पृच्छ।
  3. त्वम् आज्ञाकारी भव ।
  4. कार्य विलम्बेन न कुरु ।
  5. माता भोजनं पचतु ।

उत्तर:

  1. गच्छति
  2. पृच्छसि
  3. भवसि
  4. करोषि
  5. पचति