For quick revisions Class 9 Sanskrit Notes and NCERT Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 7 Hindi Translation Summary Explanation Notes उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् are highly effective study resources.
Sanskrit Class 9 Chapter 7 Hindi Translation उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् Summary
कक्षा 9 संस्कृत पाठ 7 हिंदी अनुवाद
Class 9 Sanskrit Chapter 7 Summary Notes उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
धर्मबुद्धि और पापबुद्धि नामक दो मित्र विदेश से धन कमाकर लौटे और उसे सुरक्षित रखने के लिए जंगल में एक शमी वृक्ष के नीचे गाड़ दिया । धूर्त पापबुद्धि ने रात में अकेले जाकर सारा धन चुरा लिया और बाद में निर्दोष धर्मबुद्धि पर ही चोरी का आरोप लगा दिया। मामला न्यायालय पहुँचा, जहाँ पापबुद्धि ने वृक्ष को अपना गवाह बताया और धोखे से अपने पिता को वृक्ष के खोखले तने में छिपा दिया। पिता ने वृक्ष के अंदर से धर्मबुद्धि को चोर घोषित कर दिया, किंतु धर्मबुद्धि ने संदेह होने पर कोटर में धुआँ और आग लगा दी।

आग के कारण पापबुद्धि का पिता सच बोलते हुए बाहर निकल आया और पापबुद्धि के छल का पर्दाफाश हो गया। न्यायाधीश ने सत्य जानकर पापबुद्धि को दंडित किया और धर्मबुद्धि को उसका धन वापस दिलाया। यह कहानी सिखाती है कि बुद्धिमान को सफलता के उपाय के साथ-साथ उससे होने वाली हानि का भी विचार करना चाहिए ।

Class 9 Sanskrit Sharada Chapter 7 Hindi Translation
Sanskrit Class 9 Chapter 7 Hindi Anuvad – कक्षा 9 संस्कृत पाठ 7 हिंदी अनुवाद
1. पुत्रः – मातः! पश्यतु, अद्य अहं मार्गे पतितं धनं प्राप्तवान् । एतेन धनेन बहूनि क्रीडनकानि क्रीणामि ।
माता – न हि पुत्र! एतत् अन्यस्य श्रमार्जितं धनमस्ति तस्मै एव प्रत्यर्पणीयम् । अन्यस्य धनं तृणम् इव गणनीयम्।
पुत्रः – मातः! अन्यस्य धनं तृणम् इव कथं भवति ?
माता – एहि पुत्र! अहं तुभ्यं पञ्चतन्त्रस्य काञ्चन कथां श्रावयामि यया त्वं स्वप्रश्नस्य उत्तरं प्राप्तुं शक्नोषि ।
पुत्रः – मातः! तर्हि कृपया सत्वरं श्रावयतु ।
(माता कथां श्रावयति)
कस्मिंश्चिदेशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म । अथ कदाचित्पापबुद्धिना चिन्तितं यदहं तावान्मूर्खो दरिद्रतया पीडितश्च । अत एनं धर्मबुद्धि स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि, तत्र अस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयामि अनन्तरम् एनमपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि इति । अथान्यस्मिन् अहनि धर्मबुद्धिमुपेत्याह- (पृष्ठ सं0- 79-80)
शब्दार्थाः-
- क्रीडनकानि – खिलौने;
- श्रमार्जितम् – मेहनत से कमाया हुआ;
- प्रत्यर्पणीयम् – लौटा देना चाहिए;
- सत्वरम् – शीघ्र;
- वञ्चयित्वा – धोखा देकर;
- उपेत्य – पास जाकर ।
अर्थ-
पुत्र – माता ! देखो, आज मुझे मार्ग में गिरा हुआ धन प्राप्त हुआ । इस धन से मैं बहुत से खिलौने खरीद लेता हूँ ।
माता – नहीं पुत्र ! यह दूसरे की मेहनत से कमाया हुआ धन है, उसे ही लौटा देना चाहिए। दूसरे के धन को तिनके के समान समझना चाहिए।
पुत्र – माता ! दूसरे का धन तिनके के समान कैसे होता है?
माता – आओ पुत्र ! मैं तुम्हें पंचतंत्र की एक कथा सुनाती हूँ जिससे तुम अपने प्रश्न का उत्तर प्राप्त कर सकोगे ।
पुत्र – माता! तो कृपया शीघ्र सुनाइए ।
(माता कथा सुनाती है)
किसी देश में धर्मबुद्धि और पापबुद्धि नाम के दो मित्र रहते थे। तब कभी पापबुद्धि के द्वारा सोचा गया कि “मैं बहुत मूर्ख और दरिद्रता से पीड़ित हूँ। इसलिए इस धर्मबुद्धि को साथ लेकर दूसरे देश जाता हूँ, वहाँ इसके सहारे धन कमाता हूँ, बाद में इसे भी ठगकर सुखी हो जाऊँगा ।” इसके बाद दूसरे दिन धर्मबुद्धि के पास जाकर बोला-
व्याकरणम्-
पर्यायपदानि
- माता – जननी / अम्बा
- धनम् – वित्तम् / कोष:
- सत्वरम् – शीघ्रम् / द्रुतम्
- पुत्रः – सुतः / तनयः
विलोमपदानि
- धर्मबुद्धिः × पापबुद्धिः
- सुखी × दु:खी
- मित्रम् × शत्रुः
- मूर्ख: × विद्वान्
- दरिद्रता × संपन्नता
- यदि × तर्हि
विशेषण- विशेष्यचयनम्
- विशेषणम् – विशेष्यः
- पतितम् – धनम्
- बहूनि – क्रीडनकानि
- श्रमार्जितम् – धनम्
- काञ्चन – कथाम्
सन्धि
- तथापायम् = तथा + अपायम् (स्वर सन्धि)
- अथान्यस्मिन् = अथ + अन्यस्मिन् (स्वर सन्धि)
- मूर्खस्तथा: = मूर्खः + तथा (स्तव सन्धि)
- यदाहम् = यत् + अहम् (व्यञ्जन सन्धि)
समास-
- श्रमार्जितम् – श्रमेण अर्जितम् (तृतीया तत्पुरुष)
- धर्मबुद्धिः – धर्मे बुद्धिः यस्य सः (बहुव्रीहि)
- पापबुद्धिः – पापे बुद्धिः यस्य सः (बहुव्रीहि)
- दरिद्रता-पीडितः – दरिद्रतया पीडितः (तृतीया तत्पुरुष)
प्रत्यय
- पतितम् – पत् + क्त
- प्रत्यर्पणीयम् – प्रति + अर्प् + अनीयर्
- गणनीयम् – गण् + अनीयर्
- वञ्चयित्वा – वञ्च् + क्त्वा
- स्वीकृत्य – स्व + कृ + ल्यप्
- गन्तव्यम् – गम् + तव्यत्

2. पापबुद्धिः – भो मित्र! यदा भवान् वृद्धः भवति तदा ‘बाल्ये यौवने वा मया एवं कृतम्’ इति वक्तुं योग्यं किं कार्यं स्मरति ? भवता अन्यः देश: न दृष्टः एव चेत् भवतः शिशून् अन्यदेशसम्बन्धे कां कथां वदिष्यति ? उक्तमेव-
देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि येन न ज्ञातम्।
भ्रमता धरणीपीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम्।।
एवमेव
विद्यां वित्तं शिल्पं तावन्नाप्नोति मानवः सम्यक् ।
यावद् व्रजति न भूमौ देशाद्देशान्तरं हृष्ट: ।।
(पृष्ठ सं०- 80)
शब्दार्था: –
- यौवने – युवावस्था में;
- स्मरति – याद करते हो;
- शिशून् – बच्चों को;
- धरणीपीठे – पृथ्वी तल पर;
- वित्तम् – धन;
- हृष्टः – प्रसन्न होकर ।
अर्थ –
हे मित्र! जब आप वृद्ध होंगे, तब ‘बचपन में या युवावस्था में मेरे द्वारा ऐसा किया गया’ – ऐसा कहने योग्य कौन सा कार्य याद करेंगे? आपने दूसरा देश नहीं देखा है, यदि ऐसा है तो आप अपने बच्चों को दूसरे देश के संबंध में कौन सी कहानी सुनाएँगे? कहा भी गया है-
और भी
जिसने पृथ्वी तल पर घूमते हुए दूसरे देशों की विभिन्न भाषाओं और वेशभूषा आदि को नहीं जाना, उसका जन्म (फल) व्यर्थ है।
मनुष्य तब तक विद्या, धन और कौशल (शिल्प) को अच्छी तरह से प्राप्त नहीं कर पाता, जब तक वह प्रसन्नतापूर्वक पृथ्वी पर एक देश से दूसरे देश की यात्रा नहीं करता ।
व्याकरणम्-
पर्यायपदानि
- धरणी – पृथ्वी / वसुधा
- मित्रम् – सखा / बन्धुः
- शिल्पम् – कला / कौशलम्
- वित्तम् – धनम् / अर्थ:
- वृद्धः – स्थविर:/ जीर्ण:
- हृष्टः – प्रसन्नः / प्रमुदितः
विलोमपदानि
- वृद्धः × युवा
- स्वदेशः × विदेश:
- योग्यम् × अयोग्यम्
- विद्वान् × मूर्ख:
- हृष्टः × रुष्टः
- स्मरति × विस्मरति
विशेषण – विशेष्यचयनम्
- विशेषणम् – विशेष्यः
- योग्यम् – कार्यम्
- व्यर्थम् – जन्म
- हृष्ट: – मानवः
- अन्यः – देश:
सन्धि-
- अदेशान्तरम् = देश + अन्तरम् (स्वर सन्धि)
- तावन्नाप्नोति = तावत् + न + आप्नोति (व्यञ्जन सन्धि)
समास
- अन्यदेशसम्बन्धे – अन्यदेशस्य सम्बन्धे (षष्ठी तत्पुरुष)
- धरणीपीठे – धरण्याः पीठे (षष्ठी तत्पुरुष)
प्रत्यय
- दृष्टः – दृश् + क्त
- वक्तुम् – वच् + तुमुन्
- ज्ञातम् – ज्ञा + क्त
- भ्रमता – भ्रम् + शतृ
- कृतम् – कृ + क्त

3. अतः आवां देशान्तरं गत्वा धनम् अर्जयित्वा आगच्छाव इति । अथ तस्य तद्वचनमाकर्ण्य प्रहृष्टमनाः धर्मबुद्धि: आह-अस्तु तावत् गुरुजनाज्ञया गच्छावः । (ततस्तौ गुरुजनानामनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ । पापबुद्धिः धर्मबुद्धेः प्रभावेण प्रभूतं धनं सम्पादितवान्)
पापबुद्धिः – मित्र! आवाभ्यामिदानीं प्रचुरं धनमुपार्जितम् । अत्रागत्य वर्षाणि व्यतीतानि, सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः ।
धर्मबुद्धिः – अथ किम्। तथैवास्तु।
(यदा तौ स्वनगरसमीपमागतवन्तौ तदा)
पापबुद्धिः – भद्र! एतत् सर्वं धनं गृहं प्रति नेतुं न उचितम्। अतः एतद् धनमत्रैव गहनारण्ये कुत्रापि भूमौ निक्षिप्य किञ्चिन्मात्रमादाय गृहं प्रविशावः ।
(पृष्ठ सं०- 80-81)
शब्दार्था: –
- आकर्ण्य – सुनकर;
- प्रहृष्टमनाः – प्रसन्न मन वाला;
- प्रभूतम् – पर्याप्त;
- व्यतीतानि – बीत गए;
- निक्षिप्य – छुपाकर;
- गहनारण्ये – घने जंगल में।
अर्थ –
इसलिए हम दोनों दूसरे देश जाकर धन कमाकर आते हैं। इसके बाद उसके उन वचनों को सुनकर प्रसन्न मन वाले धर्मबुद्धि ने कहा- ” ठीक है, तो बड़ों (गुरुजनों) की आज्ञा से चलते हैं।”
(उसके बाद वे दोनों गुरुजनों की अनुमति प्राप्त करके शुभ दिन पर दूसरे देश के लिए निकल पड़े। पापबुद्धि ने धर्मबुद्धि के प्रभाव से बहुत सारा धन कमाया।)
पापबुद्धि – मित्र ! हम दोनों ने अब पर्याप्त धन कमा लिया है। यहाँ आए हुए वर्ष बीत गए हैं, सारा धन लेकर अपने गाँव चलते हैं।
धर्मबुद्धि – हाँ, क्यों नहीं! वैसा ही हो।
(जब वे दोनों अपने नगर के समीप आए, तब)
पापबुद्धि – मित्र! यह सारा धन घर ले जाना उचित नहीं है। इसलिए इस धन को यहीं घने जंगल में कहीं भूमि में गाड़कर, थोड़ा सा लेकर घर में प्रवेश करते हैं।
व्याकरणम्
पर्यायपदानि
- अरण्ये – वने / कानने
- अहनि – दिवसे/ वासरे
- भूमि: – धरा / पृथ्वी:
- वचनम् – कथनम् / उक्ति:
- प्रहृष्टः – प्रसन्नः / हर्षित:
विलोमपदानि –
- आज्ञा × अवज्ञा
- आगत्य × गत्वा
- समीपम् × दूरम्
- भद्रः × दुर्जन:
- भूत × अल्पम्
- आवाम् × युवाम्
विशेषण – विशेष्यचयनम्
- विशेषणम् – विशेष्यः
- प्रहृष्टमनाः – धर्मबुद्धिः
- सर्वम् – धनम्
- शुभे – अहनि
- व्यतीतानि – वर्षाणि
- प्रभूतं – धनम्
सन्धि
- तद्वचनम् = तत् + वचनम् (व्यञ्जन सन्धि)
- तथैवास्तु = तथा + एव + अस्तु (स्वर सन्धि)
- गुरुजनाज्ञया = गुरुजन + आज्ञया (स्वर सन्धि)
- अत्रैव = अत्र + एव (स्वर सन्धि)
- शुभेऽहनि = शुभे + अहनि (स्वर सन्धि)
- कुत्रापि = कुत्र + अपि (स्वर सन्धि)
समास
- गुरुजनाज्ञया – गुरुजनानाम् आज्ञा, तया (षष्ठी तत्पुरुष)
- गहनारण्ये – गहने अरण्ये (कर्मधारय)
- स्वनगरसमीपम् – स्वस्य नगरस्य समीपम् (षष्ठी तत्पुरुष)
- तद्वचनम् – तस्य वचनम् (षष्ठी तत्पुरुष)
प्रत्यय
- गत्वा – गम् + क्त्वा
- अर्जयित्वा – अर्ज् + क्त्वा
- आकर्ण्य – आ + कर्ण् + ल्यप्
- उपार्जितम् – उप + अर्ज् + क्त
- आगत्य – आ + गम् ल्यप्
- स्वीकृत्य – स्वी + कृ + ल्यप्
- नेतुम् – नी + तुमुन्
- निक्षिप्य – निक्षिप् + ल्यप्

4. धर्मबुद्धिः – सत्यमेवाभिहितं भवता, तथैव कुर्वः । यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ । अन्यस्मिन्नहनि पापबुद्धिः निशीथे अटव्यां गत्वा तत्सर्वं वित्तं समादाय गर्तं पूरयित्वा स्वभवनं गतवान् ।
(अथ कतिचिद्दिनानन्तरम्)
पापबुद्धिः – सखे! मम कुटुम्बे बहवः जनाः सन्ति, धनाभावात् कष्टम् अनुभवामि। अतः तत्र गत्वा किञ्चिन्मात्रं धनमानयावः ।
धर्मबुद्धिः – अस्तु मित्र ! गच्छावः ।।
(अथ द्वावपि गत्वा तत्स्थानं यावत् खनतः तावद्रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ । अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान्) (पृष्ठ सं०- 81-82)
शब्दार्थाः –
- अभिहितम् – कहा गया;
- निशीथे – आधी रात में;
- गर्तम् – गढ्डे को;
- धनाभावात् – धन की कमी से;
- भाण्डम् – बर्तन / पात्र;
- शिरस्ताडयन् – सिर पीटते हुए।
अर्थ –
धर्मबुद्धि – आपके द्वारा सत्य ही कहा गया है, वैसा ही करते हैं। जैसा दोनों ने सोचा था, वैसा ही भूमि को खोदकर और वहीं धन गाड़कर दोनों अपने घर चले गए। अगले दिन पापबुद्धि ने आधी रात में जंगल में जाकर वह सारा धन निकाल लिया और गड्ढे को भरकर अपने घर चला गया।
(अब कुछ दिनों के बाद)
पापबुद्धि – मित्र ! मेरे परिवार में बहुत से लोग हैं, धन के अभाव के कारण कष्ट का अनुभव कर रहा हूँ। इसलिए वहाँ जाकर थोड़ा साधन ले आते हैं।
धर्मबुद्धि – ठीक है मित्र! चलते हैं।
(इसके बाद दोनों ने जाकर जब उस स्थान को खोदा, तब वहाँ खाली बर्तन देखा। इसी बीच पापबुद्धि अपना सिर पीटते हुए बोला-)
व्याकरणम्
पर्यायपदानि
- अटव्याम् – वने / कानने
- कुटुम्बे – परिवारे / स्वजने
- भवनम् – गृहम् / सदनम्
विलोमपदानि
- उक्तवान् × श्रुतवान्
- निशीथे × दिवा
- सुखम् × दुःखम्
- रिक्तम् × पूर्णम्
विशेषण – विशेष्यचयनम्
- विशेषणम् – विशेष्यः
- अभिहितम् – सत्यम्
- बहव: – जना:
- रिक्तम् – भाण्डम्
- अन्यस्मिन् – अहनि
सन्धि
- सत्यमेवाभिहितम् = सत्यम् + एव + अभिहितम् (स्वर सन्धि)
- तथैव = तथा + एव (स्वर सन्धि)
- तत्रैव = तत्र + एव (स्वर सन्धि)
- धनाभावात् = धन + अभावात् (स्वर सन्धि)
- तावद्रिक्तम् = तावत् + रिक्तम् (व्यञ्जन सन्धि)
- द्वावपि = द्वौ + अपि (स्वर सन्धि)
समास
- स्वभवनम् – स्वस्य भवनम् (षष्ठी तत्पुरुष)
- धनाभावात् – धनस्य अभावातः, तस्मात् (षष्ठी तत्पुरुष)
- कतिचिद्दिनानन्तरम् – कतिचित् दिनानाम् अनन्तरम् (षष्ठी तत्पुरुष)
- तत्स्थानम् – तस्य स्थानम् (षष्ठी तत्पुरुष)
- शिरस्ताडयन् – शिरसः ताडनम् (षष्ठी तत्पुरुष)
प्रत्यय
- अभिहितम् – अभि + धा + क्त
- खनित्वा – खन् + क्त्वा
- समादाय – सम् + आ + दा + ल्यप्
- गतवान् – गम् + क्तवतु
- पूरयित्वा – पू + णिच् + क्त्वा
- दृष्टवन्तौ – दृश् + क्तवतु
- गत्वा – गम् + क्त्वा
- उक्तवान् – वच् + क्तवतु
5 पापबुद्धिः – भोः धर्मबुद्धे ! त्वयैवापहृतम् एतद्धनं नान्येन । तत्प्रयच्छ मे तदर्धम् । अन्यथा अहं राजकुले निवेदयिष्यामि ।
धर्मबुद्धिः – भोः दुरात्मन्! मा मैवं वद । धर्मबुद्धिः खल्वहम् । नैतत् चौरकर्म करोमि ।
मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत् ।
आत्मवत्सर्वभूतेषु वीक्षन्ते धर्मबुद्धयः ।।
(एवं द्वावपि विवदमानौ धर्माधिकारिणं निकषा गतौ)
धर्माधिकारी – ननु न कोऽपि साक्षी युवाभ्यामन्यतरस्य चौरकर्मणः । अतः यत्र मानुषप्रमाणम् अनुपलब्धं तत्र वनदेवता एव न्यायनिर्णयं करिष्यति । अतः प्रातःकाले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम् । तत्रैव निर्णयः भविष्यति ।
(अत्रान्तरे पापबुद्धिः गृहं गत्वा स्वजनकं प्रबोधितवान्) (पृष्ठ सं०- 82)
शब्दार्था:-
- अपहृतम् – चुराया गया / अपहरण किया गया;
- परद्रव्येषु – दूसरों के धन में;
- लोष्ठवत् – मिट्टी के ढेले के समान;
- विवदमानौ – विवाद करते हुए;
- निकषा – निकट;
- साक्षी – गवाह ।
अर्थ –
पापबुद्धि – ओ धर्मबुद्धि ! यह धन तुम्हारे द्वारा ही चुराया गया है, किसी और के द्वारा नहीं। इसलिए मुझे उसका आधा हिस्सा दे दो । अन्यथा मैं राजदरबार (न्यायालय) में निवेदन करूँगा ।
धर्मबुद्धि – ओ दुष्ट ! मुझसे ऐसा मत कहो। मैं निश्चित ही धर्म के मार्ग पर चलने वाला हूँ। मैं यह चोरी का काम नहीं करता हूँ।
जो दूसरों की पत्नियों को माता के समान, दूसरों के धन को मिट्टी के ढेले के समान और सभी प्राणियों को अपनी आत्मा के समान देखते हैं, वही वास्तव में सज्जन लोग होते हैं।
(इस प्रकार दोनों विवाद करते हुए न्यायाधीश के पास गए।)
न्यायाधीश – निश्चित ही तुम दोनों में से किसी एक के चोरी के कार्य का कोई गवाह नहीं है। इसलिए जहाँ मनुष्यों का साक्ष्य उपलब्ध नहीं है, वहाँ वनदेवता ही न्याय का निर्णय करेंगे। अतः कल सुबह तुम दोनों हमारे साथ उस वन प्रदेश में चलो। वहीं निर्णय होगा।
(इसी बीच पापबुद्धि ने घर जाकर अपने पिता को समझाया / सिखाया।)
व्याकरणम्-
पर्यायपदानि
- निकषा – समीपम् / अन्तिकम्
- जनकम् – पितरम् / तातम्
- अपहृतम् – धनेषु / वित्तेषु
- साक्षी – द्रष्टा / प्रमाणपुरुषः
- दुरात्मन् – दुष्ट:/ पापात्मन्
- खलु – नूनम् / निश्चितम्
विलोमपदानि
- चौरकर्म × साधुकर्म
- प्रातःकाले × सायंकाले
- स्वीकृतम् × अपहृतम्
- दुरात्मा × महात्मा
- उपलब्धम् × अनुपलब्धम्
- परद्रव्येषु × स्वद्रव्येषु
विशेषण – विशेष्यचयनम्
- विशेषणम् – विशेष्यः
- एतत् – धनम्
- विवदमानौ – तौ / युवाम्
- दुरात्मन् – पापबुद्धिः
- मानुषप्रमाणम् – साक्ष्यम्
सन्धि
- एतद्धनम् = एतत् + धनम् (व्यञ्जन सन्धि)
- नान्येन = न + अन्येन (स्वर सन्धि)
- मैवम् = मा + एवम् (स्वर सन्धि)
- तत्रैव = तत्र + एव (स्वर सन्धि)
- तदर्धम् = तत् + अर्धम् (व्यंजन सन्धि)
- कोऽपि = कः + अपि (विसर्ग सन्धि)
समास
- एतद्धनम् – एतत् च तत् धनम् (कर्मधारय)
- चौरकर्म – चौरस्य कर्म (षष्ठी तत्पुरुष)
- परदारेषु – परेषां दारेषु (षष्ठी तत्पुरुष)
- धर्माधिकारी – धर्मस्य अधिकारी (षष्ठी तत्पुरुष)
- अनुपलब्धम् – न उपलब्धम् (नञ् तत्पुरुष)
- वनदेवता – वनस्य देवता (षष्ठी तत्पुरुष)
प्रत्यय
- अपहृतम् – अप + ह् + क्त
- प्रबोधितवान् – प्र + बुध् + णिच् + क्तवतु
- गतौ – गम् + क्त
- विवदमानौ – वि + वद् + शानच्
- कृतम् – कृ + क्त
6 पापबुद्धिः – तात! मया धर्मबुद्धेः प्रभूतः अर्थः चोरितः । भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति, अन्यथास्माकं प्राणै: सह यास्यति ।
पिता – वत्स! द्रुतं वद, अहं किं करवाणि येन तद्द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत् ।
पापबुद्धिः – तात! अस्ति वनप्रदेशे महाशमी नाम वृक्षः । तस्मिन् महाकोटरम् अस्ति । तत्र भवान्साम्प्रतमेव प्रविशतु । ततः प्रभाते यदाहं सत्यश्रावणाय निवेदयामि तदा भवता वक्तव्यं यद् धर्मबुद्धिः चौर इति ।
(तथा कृते, प्रातःकाले स्नात्वा पापबुद्धिः धर्मबुद्धिना धर्माधिकारिणा च सह न्यायार्थं वनदेवतायाः समीपमुपागतः । अन्येऽपि सामाजिकाः तद्रष्टुमागता:) (पृष्ठ सं०- 82-83)
शब्दार्था:-
- तात / वत्स – पिता / पुत्र (सम्बोधन);
- मदुक्तप्रकारेण – मेरे द्वारा कहे गए तरीके से;
- महाकोटरम् – बड़ा खोखला स्थान;
- साम्प्रतम् – इसी समय;
- सामाजिकाः – समाज के लोग;
- श्रावणाय – सुनाने के लिए।
अर्थ –
पापबुद्धि – पिताजी! मैंने धर्मबुद्धि का बहुत सारा धन चुरा लिया है। यदि आप मेरे द्वारा कहे गए तरीके से बोलते हैं, तो वह धन मेरे पास सुरक्षित रहेगा, अन्यथा वह हमारे प्राणों के साथ चला जाएगा।
पिता – पुत्र ! जल्दी बताओ, मैं क्या करूँ जिससे वह धन सुरक्षित रहे?
पापबुद्धिः – पिताजी! वन में ‘महाशमी’ नाम का एक वृक्ष है। उसमें एक बड़ा खोखला भाग है। आप अभी उसमें प्रवेश कर जाइए । उसके बाद सुबह जब मैं सत्य सुनने के लिए प्रार्थना करूँगा, तब आपको कहना चाहिए कि धर्मबुद्धि चोर है।
(वैसा करने पर, सुबह स्नान करके पापबुद्धि, धर्मबुद्धि और न्यायाधीश के साथ न्याय के लिए वनदेवता के पास पहुँचा। अन्य गाँव के लोग भी उसे देखने आए।)
व्याकरणम्
पर्यायपदानि
- द्रुतम् – शीघ्रम् / सत्वरम्
- अर्थः – धनम् / द्रव्यम्
- साम्प्रतम् – अधुना / इदानीम्
विलोमपदानि
- स्थिरम् × मन्दम्
- स्थिरम् × चपलम्
- द्रुतम् × मन्दम्
- चौर: × सज्जनः
- समीपम् × दुरम्
विशेषण – विशेष्यचयनम्
- विशेषणम् – विशेष्यः
- प्रभूतः – अर्थः
- महा – कोटरम्
- तस्मिन् – वृक्षे
- स्थिरम् – धनम्
सन्धि
- मदुक्तप्रकारेण = मत् + उक्तप्रकारेण (व्यञ्जन सन्धि)
- अन्यथास्माकम् = अन्यथा + अस्माकम् (स्वर सन्धि)
- तद्द्रव्यम् = तत् + द्रव्यम् (व्यञ्जन सन्धि)
- यदाहम् = यदा + अहम् (स्वर सन्धि)
- अन्येऽपि = अन्ये + अपि (स्वर सन्धि)
समास
- महाशमी = महती च सा शमी (कर्मधारय)
- महाकोरम् = महत् कम् (कर्मधारय)
- सत्यश्रावणाय = सत्यस्य श्रावणम् (षष्ठी तत्पुरुष)
- वनप्रदेशे = वनस्य प्रदेश:, तस्मिन् (षष्ठी तत्पुरुष)
- प्रात:काले – प्रातः कालः, तस्मिन् (षष्ठी तत्पुरुष)
- न्यायार्थम् – न्यायस्य अर्थम् (षष्ठी तत्पुरुष)
प्रत्यय
- चोरितः – चु + र् + क्त
- स्नात्वा – स्ना + क्त्वा
- द्रष्टुम् – दृश् + तुमुन्
- वक्तव्यम् – वच् + तव्यत्
- उपागतः – उप + आ + गम् + क्त

7 पापबुद्धिः – आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च ।
अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम्।।
भगवति वनदेवते! आवयोर्मध्ये यः चौरः त्वं कथय ।
पिता शमीकोटरस्थः – भो: शृणुत, शृणुत! धर्मबुद्धिना हृतम् एतद्धनम् ।
(तद् आकर्ण्य ते सर्वे जनाः विस्मयेन उत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः)
सर्वे जनाः – धनापहरणदोषहेतोः शास्त्रविहितप्रकारेण धर्मबुद्धये दण्डः दातव्यः । (पृष्ठ सं०- 83)
शब्दार्था:-
- आदित्यः – सूर्य;
- अनिलः / अनलः – वायु और अग्नि;
- वृत्तम् – आचरण;
- हृतम् – चुराया गया;
- उत्फुल्ललोचनाः – खिले हुए नेत्रों वाले;
- विहितम् – बताया गया ।
अर्थ –
पापबुद्धि – सूर्य, चंद्रमा, वायु, अग्नि, आकाश, पृथ्वी, जल, हृदय, यमराज, दिन रात और दोनों संध्याएँ (सुबह – शाम) – ये सभी मनुष्य के आचरण को जानते हैं। हे भगवती वनदेवता! हम दोनों के बीच जो चोर है, आप कहें।
पिता – (शमी वृक्ष के कोटर में स्थित) ओह ! सुनो सुनो ! यह धन धर्मबुद्धि के द्वारा चुराया गया है। (उसे सुनकर वे सभी लोग आश्चर्य से बड़ी आँखों वाले हो गए।)
सभी लोग – धन की चोरी के अपराध के कारण शास्त्र में बताए गए तरीके से धर्मबुद्धि को दंड देना चाहिए।
व्याकरणम्
पर्यायपदानि
- अनिलः – वायुः / पवनः
- अनलः – अग्निः / पावकः
- आपः – जलम् / वारि / नीरम्
- चन्द्रः – इन्दुः/सुधांशुः
- आदित्यः – सूर्य: / भानुः
- धरा – भूमि: / पृथ्वी
विलोमपदानि
- आदित्यः × चन्द्रः
- दोषः × गुणः
- धर्मः × अधर्मः
- अहः × रात्रिः
- दण्डः × पुरस्कारः
- भूमिः × द्यौः
विशेषण – विशेष्यचयनम्
- विशेषणम् – विशेष्यः
- उत्फुल्ललोचनाः – जना:
- हृतम् – धनम्
- सर्वे – जना:
- भगवती – वनदेवता
सन्धि
- अनिलोऽनलश्च = अनिलः + अनलश्च (विसर्ग सन्धि)
- अहश्च = अहः + च (विसर्ग सन्धि)
- द्यौर्भूमिरापो = द्यौः + भूमि: + आपः (विसर्ग सन्धि)
- अहश्च = अहः + च (विसर्ग सन्धि)
- तदाकर्ण्य = तत् + आकर्ण्य (व्यञ्जन सन्धि)
समास
- शमीकोटरस्थः – शम्याः कोटरे तिष्ठति इति (उपपद तत्पुरुष)
- धनापहरणम् – धनस्य अपहरणम् (षष्ठी तत्पुरुष)
- शास्त्रविहितः – शास्त्रेण विहितः (तृतीया तत्पुरुष)
- उत्फुल्ललोचनाः – उत्फुल्लानि लोचनानि येषां ते (बहुव्रीहि)
प्रत्यय
- हृतम् – हृ + क्त
- सज्जाताः – सम् + जन् + क्त
- आकर्ण्य – आ + क + ल्यप्
- दातव्यः – दा + तव्यत्

8 धर्मबुद्धिः – इदं मिथ्याभाषितमस्ति । नाहं चोरितवान् । अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निभोज्यद्रव्यैः परिवेष्ट्य वह्निना प्रज्वालयामि ।
(तथा करोति) (अथ ज्वलति तस्मिन् शमीकोटरे अर्धदग्धशरीरः स्फुटितेक्षणः करुणं विलपन् पापबुद्धिपिता बहिरागत:)
ततश्च
जनाः – (साश्चर्यम्) भोः ! किमिदम्? किमिदम् ?
पिता पापबुद्धेः – एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्। (इत्युक्त्वा मृत:)
धर्माधिकारी – एष पापबुद्धिः दण्डनीयः ।
(राजपुरुषाः नियमानुसारं पापबुद्धिं दण्डितवन्तः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्त: चं)
सर्वे जनाः – भो धर्मबुद्धे ! त्वया सम्यक् कृतम् । पापबुद्धेः व्यर्थपाण्डित्यात् पिता वह्निना घातितः । अतः साधूक्तम्- उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्।
(पृष्ठ सं०- 84)
शब्दार्थाः –
- मिथ्याभाषितम् – झूठ बोला गया;
- वह्निभोज्यद्रव्यैः – आग की खाद्य सामग्री से;
- स्फुटितेक्षणः – बड़ी आँखों वाला;
- विलपन् – रोता हुआ;
- चेष्टितम् – व्यवहार;
- घातितः – मारा गया ।
अर्थ –
धर्मबुद्धि – यह झूठ बोला गया है। मैंने चोरी नहीं की है। मैं इस शमी वृक्ष के कोटर को आग जलाने वाली सामग्री से घेरकर आग से जलाता हूँ।
(वैसा ही करता है) (इसके बाद उस शमी कोटर के जलने पर आधे जले हुए शरीर वाला, बड़ी आँखों वाला और करुणापूर्वक विलाप करता हुआ पापबुद्धि का पिता बाहर आया ।)
और इसके बाद
तभी लोग – (आश्चर्य के साथ) “अरे! यह क्या है? यह क्या है?”
पापबुद्धि का पिता – यह सब पापबुद्धि की ही करतूत है ।
(ऐसा कहकर मर गया)
धर्माधिकारी – यह पापबुद्धि दंड देने योग्य है।
(राजपुरूषों ने नियमानुसार पापबुद्धि को दंडित किया और धर्मबुद्धि की प्रशंसा की ।)
सभी लोग – हे धर्मबुद्धि! तुमने बहुत सही किया। पापबुद्धि की व्यर्थ चतुराई के कारण पिता आग से मारा गया। इसलिए सही कहा गया है-
बुद्धिमान व्यक्ति को उपाय के साथ ही आपत्ति (अपाय) के बारे में भी सोचना चाहिए।
व्याकरणम्
पर्यायपदानि –
- वह्निः – पावक: / अग्निः
- प्राज्ञः – विद्वान् / बुद्धिमान्
- उपायम् – युक्तिम्/ साधनम्
- इक्षणः – नेत्रम् /चक्षुः
- सम्यक् – साधु / उचितम्
- विलपन् – क्रन्दनम्/ रूदनम्
विलोमपदानि
- मिथ्या × सत्यम्
- मृत: × जीवितः
- प्रशंसितवन्तः × निन्दितवन्तः
- बहि: × अन्तः
- उपायः × अपायः
- राज्ञः × भृत्यः
विशेषण – विशेष्यचयनम्
- विशेषणम् – विशेष्यः
- एषः – पापबुद्धिः
- अर्धदग्धः – शरीर:
- करुणम् – विलपन्
सन्धि
- साधूक्तम् = साधु + उक्तम् (स्वर सन्धि)
- नाहम् = न + अहम् (स्वर सन्धि)
- बहिरागतः = बहिः + आगतः (विसर्ग सन्धि)
- प्राज्ञस्तया = प्राज्ञः + तथा (विसर्ग सन्धि)
- तथापायम् = तथा + अपायम् (स्वर सन्धि)
- साश्चर्यम् = स+ आश्चर्यम् (स्वर सन्धि)
समास
- शमीकोटराम् – शम्याः कोटरम् (षष्ठी तत्पुरुष)
- वह्निभोज्यद्रव्यै – वह्नेः भोज्यानि द्रव्या (षष्ठी तत्पुरुष)
- साश्चर्यम् – आश्चर्येण सहितम् (अव्ययीभाव)
- व्यर्थपाण्डित्यात् – व्यर्थं पाण्डित्यं, तस्मात् (कर्मधारय)
- राजपुरुषाः – राज्ञः पुरुषाः (षष्ठी तत्पुरुष)
प्रत्यय
- परिवेष्ट्य – परि + वेष्ट् + ल्यप्
- प्रशंसितवन्तः – प्र + शंस् + क्तवतु
- घातितः – हन् + णिच् + क्त
- दण्डनीयः – दण्ड् + अनीयर्
- विलापम् – वि + लप् + शतृ
अत्र इदम् अवधेयम् नित्य बहुवचनान्त शब्द
संस्कृत भाषा में कई शब्द ऐसे होते हैं जो हमेशा बहुवचन में ही प्रयोग किए जाते हैं; जैसे-
जल (आपः), पत्नी (दारा:), खील (लाजा:), चावल के दाने (अक्षतानि), घर / पत्नी (गृहाः), प्राण (प्राणा:), प्राणवायु (असव:), वर्षा (वर्षा:), वर्ष (समाः), रेत (सिकता:), कितने (कति), जितने (यति), उतने (तति) । तीन से आरंभ होने वाली संख्याएँ (जैसे- त्रयः, तिस्रः / त्रीणि, चत्वारः/चतस्र:/चत्वारि, पञ्च षट् इत्यादि) । इसीलिए पाठ में आए श्लोक में ‘अनिल’, ‘अनल’, ‘द्यौः’ और ‘भूमि’ शब्द एकवचन में हैं, किन्तु ‘आपः’ यह शब्द बहुवचन में प्रयुक्त हुआ है।
विशेषण और विशेष्य
‘प्रहृष्टमनाः पापबुद्धि’ – यहाँ ‘पापबुद्धिः ‘ विशेष्य है और ‘प्रहृष्टमनाः’ उसका विशेषण है। विशेषण और विशेष्य के बीच लिंग, विभक्ति और वचन का सम्बन्ध होता है; जैसे-

सर्वनाम शब्द भी विशेषण होते हैं।
जैसे पाठ में – एतेन धनेन, एनं धर्मबुद्धिम्, यः चौर:, तस्मिन् वृक्षे, कां कथाम्, एतत् चौरकर्म।
इनका भी विशेष्य पद के साथ लिंग, विभक्ति और वचन का सम्बन्ध होता है; जैसे-
