Class 8 Sanskrit Shabd Roop शब्द रूप

Daily practice of NCERT Class 8 Sanskrit Deepakam Solutions and Shabd Roop in Sanskrit Class 8 with Answers शब्द रूप builds a strong language foundation over time.

Sanskrit Class 8 Shabd Roop

Shabdrupani in Sanskrit Class 8

संस्कृत शब्द रूप कक्षा 8

शब्द की परिभाषा एवं प्रकार

संस्कृत भाषा में शब्दों के अंत में कुछ प्रत्यय जोड़कर रूप बनाए जाते हैं। इन प्रत्ययों को ‘सुप् प्रत्यय’ कहते हैं। तथा प्रत्यय लगाकर बने हुए शब्द सुबन्त कहलाते हैं।
उदाहरण–बालः, बालौ, बालाः ये सुबन्त शब्द हैं।
शब्दों को तीन भागों में विभक्त किया गया है।

1. अजन्त (स्वरान्त) इन शब्दों के अन्त में कोई स्वर या अच् होता है; जैसे—अ, आ, इ, ई।
2. हलन्त (व्यञ्जनान्त) इन शब्दों के अंत में कोई व्यंजन होता है; जैसे – क, च, टू, त।
3. सर्वनाम इनमें वे शब्द होते हैं, जो संज्ञा का स्थान लेते हैं; जैसे- र – रामः के लिए सः, सीता के लिए सा।

उपरोक्त दिए गए शब्दों के प्रयोग से पुल्लिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग तथा नपुंसकलिङ्ग के रूप बनते हैं। इसके लिए मूल शब्द में निम्नलिखित 21 सुप् प्रत्ययों को लगाकर विभक्तियों तथा वचनों में रूप बनाते हैं।

शब्दों का विभाजन

शब्दों को उपरोक्त के अतिरिक्त उनके उच्चारण के समय उत्पन्न होने वाली अन्तिम ध्वनि के आधार पर भी विभक्त किया जाता है

ध्वनि के आधार पर विभाजन निम्न प्रकार है

1. अकारान्त पुल्लिङ्ग तथा नपुंसकलिङ्ग इनमें तृतीया में एन/एण, चतुर्थी में आय, पञ्चमी में आत्, षष्ठी में स्य, सप्तमी में ‘ए’ मिलाकर शब्द रूप बनाते हैं; जैसे—

• तृतीया में – रामेण, धनेन, केन, येन, गृहेण, मोहनेन
• चतुर्थी में – रामाय, धनाय, गृहाय, मोहना
• पञ्चमी में – रामात्, धनात्, गृहात्, मोहनात्
• षष्ठी में – रामस्य, धनस्य, गृहस्य, मोहनस्य
• सप्तमी में – रामे, धने, गृहे, मोहने

विशेष कुछ शब्दों में तृतीया में टा प्रत्यय का (आ) शेष रहता है तथा शब्दों में जुड़कर रूप निर्माण में सहयोग करता है; जैसे— नदी – नद्या, वधू – वध्वा, यत् (स्त्री) यया, किम् (स्त्री) कया, तत् (स्त्री) तया, मातृ-मात्रा, पितृ – पित्रा, गुरु- गुरुणा, हरि – हरिणा, मति – मत्या, रमा – रमया आदि ।

2. स्त्रीलिङ्ग इसमें तृतीया, चतुर्थी तथा पञ्चमी विभक्ति के द्विवचन और बहुवचन में कोई भी परिवर्तन नहीं होता केवल प्रत्यय को जोड़ते हैं; जैसे- – रमा रमाभ्याम्, रमाभिः, रमाभ्यः यत् याभ्याम्, याभि, याभ्यः, नदीः नदीभ्याम्, नदीभिः, नदीभ्यः आदि । उपरोक्त भिन्न रूपों का स्मरण तथा उन्हें समझना आवश्यक है। जैसे – सप्तमी बहुवचन में सुप् प्रत्यय है तथा उसे मिलाकर शब्दरूप बनाते हैं। रमा-रमासु, कवि – कविषु, नदी- नदीषु, यत्-येषु (पु.) यासु (स्त्री.) आदि ।

षष्ठी, सप्तमी द्विवचन में ओस् प्रत्यय को जोड़कर निम्न रूप. बनाते हैं – रमा – रमयोः, धन-धनयो:, गृह-गृहयोः, किं- कयो:, तत्-तयो:, यत्-ययोः, इदम्-अनयोः आदि।

3. सर्वनाम इन शब्दों में चतुर्थी में स्मै, पञ्चमी में स्मात्, षष्ठी में स्य तथा सप्तमी में स्मिन् लगाते हैं; जैसे—

• चतुर्थी में – सर्वस्मै, तस्मै, कस्मै, यस्मै ।
• पञ्चमी में – सर्वस्मात्, तस्मात्, कस्मात्, यस्मात्।
• षष्ठी में – सर्वस्य, तस्य कस्य ।
• सप्तमी में – सर्वस्मिन्, तस्मिन्, कस्मिन्, यस्मिन् ।

शब्दरूप

• अजन्त पुल्लिङ्ग – अ, इ, उकारान्त
• स्त्रीलिङ्ग – आ, इकारान्त
• नपुंसकलिङ्ग – अ, इकारान्त
• सर्वनाम – यत्, तत्, किम्, इदम्, (तीनों लिङ्गों में) अस्मद् एवं युष्मद्

अजन्त शब्द रूपाणि

जिन शब्दों को अंत में कोई स्वर अथवा अच् होता है, उन्हें अजन्त शब्द कहते हैं।

1. राम शब्द (अकारान्त) पुल्लिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – राम: – रामौ – रामाः
• द्वितीया – रामम् – रामौ – रामान्
• तृतीया – रामेण – रामाभ्याम् – रामैः
• चतुर्थी – रामाय – रामाभ्याम् – रामेभ्यः
• पञ्चमी – रामात् – रामाभ्याम् – रामेभ्यः
• षष्ठी – रामस्य – रामयोः – रामाणाम्
• सप्तमी – रामे – रामयोः – रामेषु
• सम्बोधन – हे राम ! – हे रामौ ! – हे रामा: !

[‘राम’ शब्द की तरह ही अन्य अकारान्त पुल्लिंग शब्द; जैसे – मोहन, सोहन, कृष्ण, रहीम, नृप, जनक, सुत, बालक, पुत्र, ग्राम, विद्यालय, नर, मनुष्य, अश्व, वृक्ष, पुरुष, सूर्य, चंद्र, सज्जन, विप्र, लोक (संसार), उपाध्याय, सिंह, शिष्य, धर्म, सागर, कृषक (किसान), छात्र, मानव, भ्रमर, सरोवर, युवक, ईश्वर, गज, शिव आदि के सभी रूप चलते हैं।]

2. कवि शब्द (इकारान्त) पुल्लिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – कवि: – कवी – कवयः
• द्वितीया – कविम् – कवी – कवीन्
• तृतीया – कविना – कविभ्याम् – कविभिः
• चतुर्थी – कवये – कविभ्याम् – कविभ्यः
• पञ्चमी – कवेः – कविभ्याम् – कविभ्यः
• षष्ठी – कवेः – कव्योः – कवीनाम्
• सप्तमी – कवौ – कव्योः – कविषु
• सम्बोधन – हे कवे! – हे कवी! – हे कवयः !

[कवि शब्द की तरह ही अन्य सभी ह्रस्व ‘इ’ से अंत होने वाले पुल्लिंग जैसे—हरि, नृपति (राजा), भूपति (राजा), कपि (वानर), अग्नि, मुनि, रवि (सूर्य), यति, विधि (ब्रह्मा), सेनापति, जलधि (समुद्र), गिरि (पर्वत), अरि (शत्रु), गणपति, धनपति, विद्यापति (विद्वान् ), मरीचि (किरण), ऋषि आदि शब्दों के रूप चलेंगे। ]

3. भानु शब्द (उकारान्त) पुल्लिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – भानुः – भानू – भानवः
• द्वितीया – भानुम् – भानू – भानून्
• तृतीया – भानुना – भानुभ्याम् – भानुभिः
• चतुर्थी – भानवे – भानुभ्याम् – भानुभ्यः
• पञ्चमी – भानोः – भानुभ्याम् – भानुभ्य:
• षष्ठी – भानोः – भान्वोः – भानूनाम्
• सप्तमी – भानौ – भान्वोः – भानुषु
• सम्बोधन – हे भानो! – हे भानू! – हे भानवः !

[भानु शब्द की तरह ही अन्य उकारान्त पुल्लिंग शब्द; जैसे—गुरु, बंधु, प्रभु, साधु, वायु, शत्रु, रिपु, पशु, तरु, मनु, धातु, राहु, केतु, मृत्यु, ऋतु, शिशु, इंदु आदि के रूप चलेंगे ।]

4. पितृ (पिता) शब्द (ऋकारान्त) पुल्लिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – पिता – पितरौ – पितरः
• द्वितीया – पितरम् – पितरौ – पितृन्
• तृतीया – पित्रा – पितृभ्याम् – पितृभिः
• चतुर्थी – पित्रे – पितृभ्याम् – पितृभ्यः
• पञ्चमी – पितुः – पितृभ्याम् – पितृभ्यः
• षष्ठी – पितुः – पित्रोः – पितृणाम्
• सप्तमी – पितरि – पित्रो: – पितृषु
• सम्बोधन – हे पित: ! – हे पितरौ ! – हे पितरः !

[पितृ शब्द की तरह ही अन्य ह्रस्व ‘ऋ’ से अन्त होने वाले पुल्लिंग शब्द; जैसे—भ्रातृ, कर्तृ (कर्ता) जामातृ (दामाद) आदि के रूप चलते हैं ।]

5. चन्द्रमस् (चन्द्रमा) शब्द (सकारान्त पुल्लिंग)

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – चन्द्रमाः – चन्द्रमसौ – चन्द्रमसः
• द्वितीया – चन्द्रमसम् – चन्द्रमसौ – चन्द्रमसः
• तृतीया – चन्द्रमसा – चन्द्रमोभ्याम् – चन्द्रमोभिः
• चतुर्थी – चन्द्रमसे – चन्द्रमोभ्याम् – चन्द्रमोभ्यः
• पञ्चमी – चन्द्रमसः – चन्द्रमोभ्याम् – चन्द्रमोभ्यः
• षष्ठी – चन्द्रमसः – चन्द्रमसोः – चन्द्रमेसाम्
• सप्तमी – चन्द्रमसि – चन्द्रमसोः – चन्द्रमस्सु
• सम्बोधन – हे चन्द्रम्:! – हे चन्द्रमसौ ! – हे चन्द्रमसः !

6. राजन् (राजा) शब्द (नकारान्त) पुल्लिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – राजा – राजानौ – राजान:
• द्वितीया – राजानम् – राजानौ – राज्ञः
• तृतीया – राज्ञा – राजभ्याम् – राजभि:
• चतुर्थी – राज्ञे – राजभ्याम् – राजभ्यः
• पञ्चमी – राज्ञः – राजभ्याम् – राजभ्यः
• षष्ठी – राज्ञ: – राज्ञोः – राज्ञाम्
• सप्तमी – राज्ञि – राज्ञोः – राजसु
• सम्बोधन – हे राजन् ! – हे राजानौ ! – हे राजानः !

7. लता शब्द (अकारान्त) स्त्रीलिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – लता – लते – लता:
• द्वितीया – लताम् – लते – लता:
• तृतीया – लतया – लताभ्याम् – लताभिः
• चतुर्थी – लतायै – लताभ्याम् – लताभ्यः
• पञ्चमी – लतायाः – लताभ्याम् – लताभ्यः
• षष्ठी – लतायाः – लतयोः – लतानाम्
• सप्तमी – लतायाम् – लतयोः – लतासु
• सम्बोधन – हे लते! – हे लते! – हे लता: !

[लता शब्द की तरह ही अन्य अकारान्त स्त्रीलिंग शब्द; जैसे- रमा, बाला, कन्या, बालिका, शिक्षा, कमला, विमला, सीता, गीता, पाठशाला, महिला, शीला, कक्षा, विद्या, वसुधा, शाखा, सभा, राधा, शोभा, मृत्तिका, गङ्गा, यमुना, आकांक्षा, प्रभा, विभा, माया, क्रीडा, माला, क्षमा, सरिता, सविता, कविता आदि के रूप चलेंगे ।]

8. मति शब्द (इकारान्त) स्त्रीलिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – मति: – मती – मतयः
• द्वितीया – मतिम् – मती – मती:
• तृतीया – मत्या – मतिभ्याम् – मतिभिः
• चतुर्थी – मत्यै, मतये – मतिभ्याम् – मतिभ्यः
• पञ्चमी – मत्याः, मतेः – मतिभ्याम् – मतिभ्यः
• षष्ठी – मत्याः,मतेः – मत्योः – मतीनाम्
• सप्तमी – मत्याम्, मतौ – मत्योः – मतिषु
• सम्बोधन – हे ते! – हे मी! – हे मतयः !

[मति शब्द के समान ही इकारान्त स्त्रीलिंग शब्द; जैसे—बुद्धि (मति), भक्ति, प्रीति, श्रुति (वेद), कीर्ति (यश), कान्ति, रात्रि, भूमि, शक्ति, गति, रीति, वृष्टि (वर्षा) आदि के रूप चलेंगे ।]

9. नदी शब्द (इकारान्त) स्त्रीलिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – नदी – नद्यौ – नद्य:
• द्वितीया – नदीम् – नद्यौ – नदी:
• तृतीया – नद्या – नदीभ्याम् – नदीभि:
• चतुर्थी – नौ – नदीभ्याम् – नदीभ्यः
• पञ्चमी – नद्या: – नदीभ्याम् – नदीभ्यः
• षष्ठी – नद्या: – नद्योः – नदीनाम्
• सप्तमी – नद्याम् – नद्योः – नदीषु
• सम्बोधन – हे नदि ! – हे नद्यौ ! – हे नद्यः !

[नदी शब्द के समान ही इकारान्त स्त्रीलिंग शब्द; जैसे – गौरी, पार्वती, भवानी, लक्ष्मी, कुमारी, नारी, जनबी, नगरी, पत्नी, पृथ्वी, पुत्री आदि के रूप चलेंगे।]

10. धेनु (गाय) शब्द (उकारान्त स्त्रीलिंग)

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – धेनुः – धेनु – धेनवः
• द्वितीया – धेनुम् – धेनू – धेनूः
• तृतीया – धेनवा – धेनुभ्याम् – धेनूभिः
• चतुर्थी – धेन्वै – धेनूभ्याम् – धेनुभ्यः
• पञ्चमी – धेन्वाः – धेनूभ्याम् – धेनुभ्यः
• षष्ठी – धेन्वाः – धेन्वोः – धेनूनाम्
• सप्तमी – धेन्वाम् – धेन्वोः – धेनुषु
• सम्बोधन – हे धेनू! – हे धेनू ! – हे धेनवः !

11. मातृ (माता) शब्द (ऋकारान्त) स्त्रीलिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – माता – मातरौ – मातरः
• द्वितीया – मातरम् – मातरौ – मातृ:
• तृतीया – मात्रा – मातृभ्याम् – मातृभिः
• चतुर्थी – मात्रे – मातृभ्याम् – मातृभ्यः
• पञ्चमी – मातुः – मातृभ्याम् – मातृभ्यः
• षष्ठी – मातुः – मात्रोः – मातृणाम्
• सप्तमी – मातरि – मात्रो: – मातृषु
• सम्बोधन – हे मातः ! – हे मातरौ ! – हे मातरः !

12. फलं शब्द (अकारान्त) नपुंसकलिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – फलम् – फले – फलानि
• द्वितीया – फलम् – फले – फलानि
• तृतीया – फलेन – फलाभ्याम् – फलैः
• चतुर्थी – फलाय – फलाभ्याम् – फलेभ्यः
• पञ्चमी – फलात् – फलाभ्याम् – फलेभ्यः
• षष्ठी – फलस्य – फलयोः – फलानाम्
• सप्तमी – फले – फलयोः – फलेषु
• सम्बोधन – हे फल! – हे फले! – हे फलानि !

[‘फलं’ शब्द के समान ही अकारान्त नपुंसकलिंग शब्द; जैसे – वनं, पुस्तकं, जलं, मित्रं, वस्त्रं, आम्रं, गृहं, उद्यानं, पुष्पं आदि के रूप चलेंगे।]

व्यञ्जनान्त (हलन्त) शब्द-रूपाणि

जिन शब्दों के अंत में कोई व्यञ्जन् होता है, उन्हें हलन्त या व्यञ्जनान्त शब्द कहते हैं।

1. आत्मन् (आत्मा) शब्द (नकारान्त) पुल्लिङ्गः

• विभक्तिः – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – आत्मा – आत्मानौ – आत्मानः
• द्वितीया – आत्मानम् – आत्मानौ – आत्मनः
• तृतीया – आत्मना – आत्मभ्याम् – आत्मभिः
• चतुर्थी – आत्मने – आत्मभ्याम् – आत्मभ्यः
• पञ्चमी – आत्मनः – आत्मभ्याम् – आत्मभ्यः
• षष्ठी – आत्मनः – आत्मनोः – आत्मनाम्
• सप्तमी – आत्मनि – आत्मनोः – आत्मसु
• सम्बोधन – हे आत्मन्! – हे आत्मानौ! – हे आत्मानः !

2. महात्मन् (महात्मा) शब्द (नकारान्त) पुल्लिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – महात्मा – महात्मानौ – महात्मानः
• द्वितीया – महात्मनम् – महात्मानौ – महात्मनः
• तृतीया – महात्मना – महात्मभ्याम् – महात्मभिः
• चतुर्थी – महात्मने – महात्मभ्याम् – महात्मभ्यः
• पञ्चमी – महात्मनः – महात्मभ्याम् – महात्मभ्यः
• षष्ठी – महात्मनः – महात्मनोः – महात्मनाम्
• सप्तमी – महात्मनि – महात्मनो: – महात्मसु
• सम्बोधन – हे महात्मन्! – हे महात्मानौ: ! – हे महात्मानः !

3. मनस् (मन) शब्द (नकारान्त) नपुंसकलिङ्ग

• विभक्तिः – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – मनः – मनसी – मनांसि
• द्वितीया – मनः – मनसी – मनांसि
• तृतीया – मनसा – मनोभ्याम् – मनोभिः
• चतुर्थी – मनसे – मनोभ्याम् – मनोभ्यः
• पञ्चमी – मनसः – मनोभ्याम् – मनोभ्यः
• षष्ठी – मनसः – मनसोः – मनसाम्
• सप्तमी – मनसि – मनसोः – मनःसु
• सम्बोधन – हे मनस्! – हे मनसी ! – हे मनांसि!
• समान शब्द वचस्, तपस्, रजस आदि ।

4. भवत् शब्द (तकारान्त) पुल्लिंग

• विभक्तिः – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – भवान् – भवन्तौ – भवन्तः
• द्वितीया – भवन्तम् – भवन्तौ – भवत:
• तृतीया – भवता – भवद्भ्याम् – भवद्भिः
• चतुर्थी – भवते – भवद्भ्याम् – भवद्भ्यः
• पञ्चमी – भवतः – भवद्भ्याम् – भवद्भ्यः
• षष्ठी – भवतः – भवतो: – भवताम्
• सप्तमी – भवति – भवतोः – भवत्सु
• सम्बोधन – हे भवन्! – हे भवन्तौ ! – हे भवन्तः!

सर्वनाम शब्द-रूपाणि

1. सर्व (सब) शब्द पुल्लिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – सर्वः – सर्वौ – सर्वे
• द्वितीया – सर्वम् – सर्वौ – सर्वान्
• तृतीया – सर्वेण – सर्वाभ्याम् – सर्वैः
• चतुर्थी – सर्वस्मै – सर्वाभ्याम् – सर्वेभ्यः
• पञ्चमी – सर्वस्मात् – सर्वाभ्याम् – सर्वेभ्यः
• षष्ठी – सर्वस्य – सर्वयोः – सर्वेषाम्
• सप्तमी – सर्वस्मिन्ं – सर्वयोः – सर्वेषु
• नोट सर्वनाम शब्द रूपों में संबोधन नहीं होता ।

सर्व (सब) शब्द स्त्रीलिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – सर्वा – सर्वे – सर्वाः
• द्वितीया – सर्वाम् – सर्वे – सर्वा:
• तृतीया – सर्वया – सर्वाभ्याम् – सर्वाभिः
• चतुर्थी – सर्वस्यै – सर्वाभ्याम् – सर्वाभ्यः
• पञ्चमी – सर्वस्याः – सर्वाभ्याम् – सर्वाभ्यः
• षष्ठी – सर्वस्याः – सर्वयोः – सर्वासाम्
• सप्तमी – सर्वस्याम् – सर्वयोः – सर्वासु

सर्व (सब) शब्द नपुंसकलिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – सर्वम् – सर्वे – सर्वाणि
• द्वितीया – सर्वम् – सर्वे – सर्वाणि
• नोट शेष विभक्तियों के रूप पुल्लिंग शब्द सर्व के समान होते हैं।

2. इदम् (यह) शब्द पुल्लिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – अयम् – इमौ – इमे
• द्वितीया – इमम् – इमौ – इमान्
• तृतीया – अनेन – आभ्याम् – एभिः
• चतुर्थी – अस्मै – आभ्याम् – एभ्यः
• पञ्चमी – अस्मात् – आभ्याम् – एभ्यः
• षष्ठी – अस्य – अनयोः – एषाम्
• सप्तमी – अस्मिन् – अनयोः – एषु

इदम् (यह) शब्द स्त्रीलिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – इयम् – इमे – इमा:
• द्वितीया – इमाम् – इमे – इमा:
• तृतीया – अनया – आभ्याम् – आभिः
• चतुर्थी – अस्यै – आभ्याम् – आभ्यः
• पञ्चमी – अस्याः – आभ्याम् – आभ्यः
• षष्ठी – अस्याः – अनयोः – आसाम्
• सप्तमी – अस्याम् – अनयोः – आसु

इदम् (यह) नपुंसकलिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – इदम् – इमे – इमानि
• द्वितीया – इदम् – इमे – इमानि
• नोट शेष विभक्तियों के रूप इदम् पुल्लिंग के समान बनते हैं।

3. तत् (वह) शब्द पुल्लिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – सः – तौ – ते
• द्वितीया – तम् – तौ – तान्
• तृतीया – तेन – ताभ्याम् – तैः
• चतुर्थी – तस्मै – ताभ्याम् – तेभ्यः
• पञ्चमी – तस्मात् – ताभ्याम् – तेभ्यः
• षष्ठी – तस्य – तयोः – तेषाम्
• सप्तमी – तस्मिन् – तयोः – तेषु

तद् (वह) शब्द स्त्रीलिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – सा – ते – ता:
• द्वितीया – ताम् – ते – ता:
• तृतीया – तया – ताभ्याम् – ताभि:
• चतुर्थी – तस्यै – ताभ्याम् – ताभ्यः
• पञ्चमी – तस्याः – ताभ्याम् – ताभ्यः
• षष्ठी – तस्याः – तयोः – तासाम्
• सप्तमी – तस्याम् – तयोः – तासु

तद् (वह) शब्द नपुंसकलिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – तत् – ते – तानि
• द्वितीया – तत् – ते – तानि

नोट शेष विभक्तियों के रूप पुल्लिंग तत् के समान होते हैं।

4. यत् (जो) शब्द पुल्लिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – यः – यौ – ये
• द्वितीया – यम् – यौ – यान्
• तृतीया – येन – याभ्याम् – यैः
• चतुर्थी – यस्मै – याभ्याम् – येभ्यः
• पञ्चमी – यस्मात् – याभ्याम् – येभ्यः
• षष्ठी – यस्य – ययोः – येषाम्
• सप्तमी – यस्मिन् – ययोः – येषु

यत् (जो) शब्द (स्त्रीलिंग)

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – या – ये – या:
• द्वितीया – याम् – ये – याः
• तृतीया – यया – याभ्याम् – याभिः
• चतुर्थी – यस्यै – याभ्याम् – याभ्य:
• पञ्चमी – यस्याः – याभ्याम् – याभ्य:
• षष्ठी – यस्याः – ययोः – यासाम्
• सप्तमी – यस्याम् – ययोः – यासु

यत् (जो) शब्द (नपुंसकलिंग)

• विभक्ति – एकवचन – द्वितीया – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – यत् – ये – यानि
• यत् – ये – यानि

नोट शेष विभक्तियों के रूप पुल्लिंग यत् के समान होते हैं।

5. युष्मद् (तुम) शब्द (तीनों लिंगों में समान)

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – त्वम् – युवाम् – यूयम्
• द्वितीया – त्वाम् – युवाम् – युष्मान्
• तृतीया – त्वया – युवाभ्याम् – युष्माभिः
• चतुर्थी – तुभ्यम् – युवाभ्याम् – युष्मभ्यम्
• पञ्चमी – त्वत् – युवाभ्याम् – युष्मत्
• षष्ठी – तव – युवयोः – युष्माकम्
• सप्तमी – त्वयि – युवयोः – युष्मासु

6. अस्मद् (मैं) शब्द (तीनों लिंगों में समान)

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – अहम् – आवाम् – वयम्
• द्वितीया – माम् – आवाम् – अस्मान्
• तृतीया – मया – आवाभ्याम् – अस्माभिः
• चतुर्थी – मह्यम् – आवाभ्याम् – अस्मभ्यम्
• पञ्चमी – मत् – आवाभ्याम् – अस्मत्
• षष्ठी – मम – आवयोः – अस्माकम्
• सप्तमी – मयि – आवयोः – अस्मासु

7. एतत् (यह, इस, इन) शब्द पुल्लिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – एषः – एतौ – एते
• द्वितीया – एतम् – एतौ – एतान्
• तृतीया – एतेन – एताभ्याम् – एतैः
• चतुर्थी – एतस्मै – एताभ्याम् – एतेभ्यः
• पञ्चमी – एतस्मात् – एताभ्याम् – एतेभ्यः
• षष्ठी – एतस्य – एतयोः – एतेषाम्
• सप्तमी – एतस्मिन् – एतयोः – एतेषु

एतत् (यह, इस, इन) शब्द स्त्रीलिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – एषा – एते – एता:
• द्वितीया – एताम् – एता: – तृतीया
• एतया – एताभ्याम् – एताभि: – चतुर्थी
• एतस्यै – एताभ्याम् – एताभ्यः
• पञ्चमी – एतस्याः – एताभ्याम् – एताभ्यः
• षष्ठी – एतस्याः – एतयोः – एतासाम्
• सप्तमी – एतस्याम् – एतयोः – एतासु

8. किम् (कौन) शब्द पुल्लिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – कः – कौ – के
• द्वितीया – कम् – कौ – कान्
• तृतीया – केन – काभ्याम् – कै:
• चतुर्थी – कस्मै – काभ्याम् – केभ्यः
• पञ्चमी – कस्मात् – काभ्याम् – केभ्यः
• षष्ठी – कस्य – कयो: – केषाम्
• सप्तमी – कस्मिन् – कयोः – केषु

किम् (कौन) शब्द स्त्रीलिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – का – के – का:
• द्वितीया – काम् – के – का:
• तृतीया – कया – काभ्याम् – काभिः
• चतुर्थी – कस्यै – काभ्याम् – काभ्यः
• पञ्चमी – कस्याः – काभ्याम् – काभ्यः
• षष्ठी – कस्याः – कयोः – कासाम्
• सप्तमी – कस्याम् – कयोः – कासु

किम् (कौन) नपुंसकलिंग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – किम् – के – कानि
• द्वितीया – किम् – के – कानि

नोट शेष सभी विभक्तियों के रूप पुल्लिंग के समान ही होते हैं।

संख्यावाचकाः शब्दाः

संख्यावाचक शब्द दो प्रकार के होते हैं

1. गणनावाचक गणनावाचक संख्या शब्दों से सामान्यतया किसी वस्तु की संख्या का ज्ञान होता है; जैसे-एक, द्वि, त्रि, चतुर, पञ्चम आदि ।
2. क्रमवाचक क्रमवाचक संख्यावाची शब्दों से क्रम को बोध होता है; जैसे— प्रथम, द्वितीय, तृतीय, चतुर्थ, पञ्चम इत्यादि ।

1 तः 100 पर्यन्तं संख्यावाचक पदानि

1. एक/एका/एकम्
2. द्वौ // द्वे
3. त्रयः/तिस्र/त्रीणि
4. चत्वारः/चतस्र / चत्वारि
5. पञ्च
6. षट्
7. सप्त
8. अष्ट
9. नव
10. दश
11. एकादश
12. द्वादश
13. त्रयोदश
14. चतुर्दश
15. पञ्चदश
16. षोडश:
17. सप्तदश
18. अष्टादश
19. नवदश
20. विंशतिः
21. एकविंशतिः
22. द्वाविंशतिः
23. त्रयोविंशतिः
24. चतुर्विंशति:
25. पञ्चविंशतिः
26. षड्विंशतिः
27. सप्तविंशतिः
28. अष्टविंशतिः
29. नवविंशतिः
30. त्रिंशत्
31. एकत्रिंशत्
32. द्वात्रिंशत्
33. त्रयत्रिंशत्
34. चतुत्रिंशत्
35. पञ्चत्रिंशत्
36. षट्त्रिंशत्
37. सप्तत्रिंशत्
38. अष्टात्रिंशत्
39. नवत्रिंशत्
40. चत्वारिंशत्
41. एकचत्वारिंशत्
42. द्विचत्वारिंशत्
43. त्रिचत्वारिंशत्
44. चतुश्चत्वारिंशत्
45. पञ्चचत्वारिंशत्
46. षड्चत्वारिंशत्
47. सप्तचत्वारिंशत्
48. अष्टचत्वारिंशत्
49. नवचत्वारिंशत्
50. पञ्चाशत्
51. एकपञ्चाशत्
52. द्विपञ्चाशत्
53. त्रिपञ्चाशत्
54. चतुःपञ्चाशत्
55. पञ्चपञ्चाशत्
56. षट्पञ्चाशत्
57. सप्तपञ्चाशत्
58. अष्टपञ्चाशत्
59. नवपञ्चाशत्
60. षष्टिः
61. एकषष्टिः
62. द्विषष्टिः
63. त्रिषष्टिः
64. चतुःषष्टिः
65. पञ्चषष्टिः
66. षट्षष्टि:
67. सप्तषष्टिः
68. अष्टषष्टिः
69. नवषष्टिः
70. सप्ततिः
71. एकसप्ततिः
72. द्विसप्ततिः
73. त्रिसप्ततिः
74. चतुस्सप्ततिः
75. पञ्चसप्ततिः
76. षट्सप्ततिः
77. सप्तसप्ततिः
78. अष्टसप्ततिः
79. नवसप्ततिः
80. अशीतिः
81. एकाशीतिः
82. द्वयशीतिः
83. त्र्यशीतिः
84. चतुरशीति:
85. पञ्चाशीतिः
86. षडशीति:
87. सप्ताशीतिः
88. अष्टाशीतिः
89. नवाशीति:
90. नवतिः
91. एकनवतिः
92. द्विनवतिः
93. त्रिनवतिः
94. चतुर्नवतिः
95. पञ्चनवतिः
96. षष्णवति:
97. सप्तनवतिः
98. अष्टनवतिः
99. नवनवतिः
100. शतम्

1 तः 10 पर्यन्तम् संख्यावाचक शब्द – द- रूपाणि

1. ‘एक’ शब्द [एक के अर्थ में]
‘एक’ शब्द के रूप तीनों लिंगों में केवल एकवचन में ही चलते हैं। इसके रूप ‘सर्व’ (सब)’ शब्द के एकवचन के समान तीनों लिंगों में बनते हैं। संख्यावाची शब्दों में सम्बोधन विभक्ति नहीं होती ।

• विभक्ति – पुल्लिंग – स्त्रीलिंग – नपुंसकलिंग
• प्रथमा – एक: – एका – एकम्
• द्वितीया – एकम् – एकाम् – एकम्
• तृतीया – एकेन – एकया – एकेन
• चतुर्थी – एकस्मै – एकस्यै – एकस्मै
• पञ्चमी – एकस्मात् – एकस्याः – एकस्मात्
• षष्ठी – एकस्य – एकस्याः – एकस्य
• सप्तमी – एकस्मिन् – एकस्याम् – एकस्मिन्

2. ‘द्वि’ शब्द [दो के अर्थ में]
‘द्वि’ शब्द के रूप तीनों लिंगों में केवल द्विवचन में ही चलते हैं। इसके
स्त्रीलिंग के एवं नपुंसकलिंग के सभी रूप एक जैसे चलते हैं।

• विभक्ति – पुल्लिंग – स्त्रीलिंग – नपुंसकलिंग
• प्रथमा – द्वौ – द्वे – द्वे
• द्वितीया – द्वौ – द्वे – द्वे
• तृतीया – द्वाभ्याम् – द्वाभ्याम् – द्वाभ्याम्
• चतुर्थी – द्वाभ्याम् – द्वाभ्याम् – द्वाभ्याम्
• पञ्चमी – द्वाभ्याम् – द्वाभ्याम् – द्वाभ्याम्
• षष्ठी – द्वयोः – द्वयोः – द्वयोः
• सप्तमी – द्वयोः – द्वयोः – द्वयोः

3. ‘त्रि’ शब्द [तीन के अर्थ में]
3 से 18 तक की संख्याओं के रूप केवल बहुवचन में ही चलते हैं।
‘त्रि’ शब्द के रूप तीनों लिंगों में होते हैं।

• विभक्ति – पुल्लिंग – स्त्रीलिंग -नपुंसकलिंग
• प्रथमा – त्रयः – तिस्र: – त्रीणि
• द्वितीया – त्रीन् – तिस्र: – त्रीणि
• तृतीया – त्रिभिः – तिसृभिः – त्रिभिः
• चतुर्थी – त्रिभ्यः – तिसृभ्यः – त्रिभ्यः
• पञ्चमी – त्रिभ्यः – तिसृभ्यः – त्रिभ्यः
• षष्ठी – त्रयाणाम् – तिसृणाम् – त्रयाणाम्
• सप्तमी – त्रिषु – तिसृषु – त्रिषु

4. ‘चतुर्’ शब्द [चार के अर्थ में]
‘चतुर्’ शब्द के रूप तीनों लिंगों में केवल बहुवचन में ही चलते हैं।

• विभक्ति – पुल्लिंग – स्त्रीलिंग – नपुंसकलिंग
• प्रथमा – चत्वारः – चतस्त्र: – चत्वारि
• द्वितीया – चतुरः – चतस्र: – चत्वारि
• तृतीया – चतुर्भिः – चतसृभिः – चतुर्भिः
• चतुर्थी – चतुर्भ्यः – चतसृभ्यः – चतुर्भ्यः

क्रमवाची शब्द (प्रथम से पञ्चदश तक)

ये क्रमवाची शब्द तीनों लिंगों में इस प्रकार प्रयुक्त होते हैं

• पञ्चमी – चतुर्भ्यः – चतसृभ्यः – चतुर्भ्यः
• षष्ठी – चतुर्णाम् – चतसृणाम् – चतुर्णाम्
• सप्तमी – चतुर्षु – चतसृषु – चतुर्षु

5. पञ्चन् [पाँच], (6) षट् [छः], (7) सप्तन् [सात]
5 से 18 तक के शब्द – रूप केवल बहुवचन में होते हैं तथा ये तीनों लिंगों में एक समान चलते हैं।

• विभक्ति – पञ्चन् – षट् – सप्तन्
• प्रथमा – पञ्च – षट् – सप्त
• द्वितीया – पञ्च – षट् – सप्त
• तृतीया – पञ्चभिः – षड्भिः – सप्तभिः
• चतुर्थी – पञ्चभ्यः – षड्भ्य: – सप्तभ्यः
• पञ्चमी – पञ्चभ्यः – सप्तभ्यः – षड्भ्य:
• षष्ठी – पञ्चानाम् – षण्णाम् – सप्तानाम्
• सप्तमी – पञ्चसु – षट्सु – सप्तसु

8. अष्टम् [आठ], (9) नवम् [नौ], (10) दशम् [दस]
अष्टम् से दशम् तक के शब्द रूप केवल बहुवचन में चलते हैं तथा ये सभी तीनों लिंगों में एक समान चलते हैं।

• विभक्ति – अष्टन् – नवन् – दशन्
• प्रथमा – अष्ट, अष्टौ – नव – दश
• द्वितीया – अष्ट, अष्टौ – नव – दश
• तृतीया – अष्टभिः, अष्टाभिः – नवभिः – दशभि:
• चतुर्थी – अष्टभ्यः, अष्टाभ्यः – नवभ्यः – दशभ्यः
• पञ्चमी – अष्टभ्यः, अष्टाभ्यः – नवभ्यः – दशभ्यः
• षष्ठी – अष्टानाम् – नवानाम् – दशानाम्
• सप्तमी – अष्टसु, अष्टासु – नवसु – दशसु

विशेष दशन् शब्द के रूप के समान ही एकादशन् (ग्यारह), द्वादशन् (बारह), त्रयोदशन् (तेरह), चतुर्दशन् (चौदह), पञ्चदशन् (पंद्रह), षोडशन् (सोलह), सप्तदशन् (सत्रह) और अष्टादशन् (अठारह) शब्दों के रूप चलते हैं।

क्रमवाची शब्द (प्रथम से पञ्चदश तक)
ये क्रमवाची शब्द तीनों लिंगों में इस प्रकार प्रयुक्त होते हैं

• संख्यावाची शब्द – क्रमवाची (पुल्लिंग) शब्द – क्रमवाची (स्त्रीलिंग) शब्द – क्रमवाची (नपुंसकलिंग) शब्द
• एकम् (एक) – प्रथमः (पहला) – प्रथमा (पहली) – प्रथमम् (पहला)
• द्वि (दो) – द्वितीय: (दूसरा) – द्वितीया (दूसरी) – द्वितीयम् (दूसरा)
• त्रीणि (तीन) – तृतीयः (तीसरा) – तृतीया (तीसरी) – तृतीयम् (तीसरा)
• चत्वारि (चार) – चतुर्थः (चौथा) – चतुर्थी (चौथी) – चतुर्थम् (चौथा)
• पंञ्च (पाँच) – पंचमः (पाँचवाँ) – पञ्चमी (पाँचवीं) – पंचमम् (पाँचवाँ)
• षट् (छः) – षष्ठः (छठा) – षष्ठी (छठी) – षष्ठम् (छठा)
• सप्त (सात) – सप्तमः (सातवाँ) – सप्तमी (सातवीं) – सप्तमम् (सातवाँ)
• अष्ट (आठ) – अष्टमः (आठवाँ) – अष्टमी (आठवीं) – अष्टमम् (आठवाँ)
• नव (नौ) – नवमः (नौवाँ) – नवमी (नौवीं) – नवमम् (नौवाँ)
• दश (दस) – दशमः (दसवाँ) – दशमी (दसवीं) – दशमम् (दसवाँ)
• एकादशः (ग्यारहवाँ) – एकादशम् (ग्यारहवाँ) – एकादशी (ग्यारहवीं) – एकादश (ग्यारह)
• द्वादश (बारह) – द्वादशः (बारहवाँ) – द्वादशी (बारहवीं) – द्वादशम् (बारहवाँ)
• त्रयोदश (तेरह) – त्रयोदशः (तेरहवाँ) – त्रयोदशी (तेरहवीं) – त्रयोदशम् (तेरहवाँ)
• चतुर्दश (चौदह) – चतुर्दश: (चौदहवाँ) – चतुर्दशी (चौदहवीं) – चतुर्दशम् (चौदहवाँ)
• पंञ्चदश (पंद्रह) – पंचदश: (पंद्रहवाँ) – पंचदशी (पंद्रहवीं) – पंचदशम् (पंद्रहवाँ)

Class 8 Sanskrit Shabd Roop Pdf

अभ्यास प्रश्ना:

बहुविकल्पीय एवं वर्णनात्मक प्रश्नोत्तर

1. प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत । (दिए गए विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखिए।)

(i) वेदा: ………(4) सन्ति ।
(अ) चत्वारः
(ब) चतस्र:
(स) चत्वारि
(द) चतुर्थ
उत्तर:
(अ) चत्वारः

(ii) मम पार्श्वे …….(4) पुस्तकानि सन्ति ।
(अ) चतुर्
(ब) चत्वारि
(स) चतस्र:
(द) चत्वारः
उत्तर:
(ब) चत्वारि

(iii) मम स्यूते …….(3) त्रीणि पुस्तकानि सन्ति ।
(अ) तृतीय
(ब) तिस्र
(स) त्रीणि
(द) त्रयः
उत्तर:
(स) त्रीणि

(iv) …… (2) बालकौ अत्र आगच्छतः ।
(अ) द्वौ
(ब) द्वे
(स) द्वय
(द) द्वयम्
उत्तर:
(अ) द्वौ

(v) ……(5) बालकाः खादन्ति ।
(अ) पाँचन्
(ब) पञ्च
(स) पञ्चन्
(द) पंचम्
उत्तर:
(ब) पञ्च

(vi) …….(1) व्योधः तत्र आसीत् ।
(अ) एकतः
(ब) एकम्
(स) एका
(द) एक:
उत्तर:
(द) एक:

(vii) …… कालिदासः श्रेष्ठः ।
(अ) कविभ्यः
(ब) कविभिः
(स) कवीन्
(द) कविषु
उत्तर:
(द) कविषु

(viii) वृक्षे …… वानराः कूर्दन्ते ।
(अ) इमे
(ब) इमान्
(स) एभि:
(द) एभ्यः
उत्तर:
(अ) इमे

(ix) अहं …… आपणं गच्छामि।
(अ) फलान्
(ब) फलेभ्यः
(स) फलानाम्
(द) फलेषु
उत्तर:
(ब) फलेभ्यः

(x) बालकः ….. निवेदयति ।
(अ) माता
(ब) मात्रा
(स) मात्रे
(द) मातुः
उत्तर:
(स) मात्रे

(xi) ….. बालकेन सह तौ पठतः ।
(अ) यम
(ब) येन
(स) यस्यै
(द) यस्मात्
उत्तर:
(ब) येन

(xii) ……. विद्यालये भवान् पठति ।
(अ) कस्मात्
(ब) कस्य
(स) कस्मिन्
(द) केन
उत्तर:
(स) कस्मिन्

(xiii) …… अभितः नगरम् अस्ति।
(अ) नदीम्
(ब) नद्या
(स) नद्या:
(द) नद्याम्
उत्तर:
(अ) नदीम्

(xiv) वृक्षेषु मधुराणि …… उद्भवन्ति ।
(अ) फले
(ब) फलानि
(स) फलाद्
(द) फलानाम्
उत्तर:
(ब) फलानि

(xv) राधिका …. जलम् आनयति।
(अ) मात्रा
(ब) मातरम्
(स) मात्रे.
(द) मातुः
उत्तर:
(स) मात्रे.

2. अधोलिखित तालिकां उचित विभक्ति रूपेण पूरयत । (निम्नलिखित तालिका को उचित विभक्ति रूप से पूरा कीजिए ।)

(क) मूलशब्दः विभक्ति एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्

1. राम – प्रथमा – ….. – रामौ – रामा:
2. कवि – द्वितीया – कविम् – ……. – कवीन्
3. भानु – तृतीया – भानुना – भानुभ्याम् – …….
4. लता – चतुर्थी – …. – लताभ्याम् – …..
5. पिता – पञ्चमी – पितुः – पितृभ्याम् – ….
6. मति – षष्ठी – ….. – मत्योः – मतीनाम्
7. माता – सप्तमी – मातरि – …. – मातृणाम्
8. नदी – सम्बोधन – ….. – हे नद्यौ ! – हे नद्य: !

उत्तर:

1. राम:
2. कवी
3. भानुभि:
4. लतायै-लताभ्यः
5. पितृभ्यः
6. मत्या:
7. मात्रो:
8. हे नदि!

(ख) मूलशब्दः विभक्ति एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्

1. फल – प्रथमा – फलम् – …… – ……
2. स्वसा – द्वितीया – …… – स्वसारौ – ……
3. राजा – तृतीया – राज्ञा – ….. – राजभिः
4. सर्व (पु.) – चतुर्थी सर्वस्मै – सर्वाभ्याम् – ……
5. तत् (स्त्री.) – पञ्चमी – …… – ……. – ……..
6. अस्मद् – षष्ठी – मम – ….. – ………
7. युष्मद् – सप्तमी – ….. – ….. – युष्मासु
8. मति – सम्बोधन हे मते! – ….. – …..

उत्तर:

1. फले, फलानि
2. स्वसारम्-स्वसृः
3. राजभ्याम्
4. सर्वेभ्य:
5. तस्या:, ताभ्याम्, ताभ्यः
6. आवयोः, अस्माकम्
7. त्वयि, युवयोः
8. हे मती !, हे मतयः !

3. ‘फल’ शब्द प्रयोगेण अधोलिखितानि रिक्तस्थानानि पूरयत । (फल’ शब्द के प्रयोग से निम्नलिखित रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।)

1. उद्याने बहूनि …… सन्ति ।
2. सः एकम् …… खादति ।
3. वृक्षात् ……. पतन्ति ।
4. इदम् …… वृक्षम् अस्ति।
5. अस्मिन् करण्डे` मधुराण …… सन्ति ।
6. अत्र द्वे …….. स्तः।
7. खगाः मधुराणि आम्र ……. खादन्ति ।
8. आम्र ……. वृक्षोपरि चटका: तिष्ठन्ति ।

उत्तर:

1. फलानि
2. फलम्
3. फलानि
4. फलस्य
5. फलानि
6. फले.
7. फलानि
8.  फलस्य

4. कोष्ठके प्रदत्तेषु विकल्पेषु उचित रूपेण रिक्तस्थानानि पूरयत ।

(कोष्ठक में दिए गए विकल्पों के उचित रूप से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।)

1. इमे …….. ‘विद्यालये पठन्ति । (बालकाः/ बालके/बालकः)
2. अस्यै ……. पुष्पं रोचते। (रमायाः/ रमायै/रमया)
3. …… किं रोचते। (तुभ्यम्/त्वत्) तव)
4. राम: ……… पठति। (वेदः/वेदम्/वेदाय)
5. राम: …….. सह गच्छेति । (सीतया / सीता / सीता:)
6. छात्र: …….. नमति । (गुरुः / गुरो: / गुरवे)
7. शिशु …. निवेदयति। (मात्रे/माता / मातुः)
8. …… अभितः नगरम् अस्ति। (नदी/ नदीम्/नद्या:)
9. ….. कालिदासः श्रेष्ठः अस्ति । (कविषु / कवी/ कवीन्)
10. अहं ….. आपणं गच्छामि। (फलेभ्यः/फलान्/ फलेषु)
11. वन्दे भारत ….। (मातृः / मातरम् / मात्रा)
12. ……. विद्यालये बुद्धिमन्तः छात्राः सन्ति । (अस्माकं / अस्मद् / अस्माभिः)
13. सः बालकः ……. ‘पतति। (अश्वम्/अश्वात्/अश्व:)
14. द्वारपाल: …….. आगमनं लक्ष्मणाय विवेदयति । (रामस्य/रामः/रामात्)

उत्तर:

1. बालकाः
2. रमायै
3. तुभ्यम्
4. वेदम्
5. सीतया
6. गुरवे
7. मात्रे
8. नदीम्
9. कविषु
10. फलेभ्यः
11. मातरम्
12. अस्माकं
13. अश्वात्
14. रामस्य

5. निर्देशानुसारं शब्द रूपाणि लिखत।

(निर्देशानुसार शब्द रूप लिखिए।)

1. पितृ – (षष्ठी-एकवचनम्)
2. युष्मद् – (पञ्चमी-बहुवचनम्)
3. अस्मद् – (चतुर्थी-एकवचनम्)
4. मति – (षष्ठी-बहुवचनम्)
5. सर्व – (स्त्री.) तृतीया – बहुवचनम्)
6. आत्मन् – (सप्तमी – एकवचनम्)
7. राजन् – (चतुर्थी-एकवचनम्)
8. मातृ – (द्वितीया एकवचनम्)
9. धेनु – (तृतीया-बहुवचनम्)

उत्तर:

1. पितुः
2. युष्मभ्यम्
3. मह्यम्
4. मतीनाम्
5. सर्वाभि:
6. आत्मनि
7. राज्ञे
8. मातरम्
9. धेनुभि:

6. अधोलिखित शब्दरूपेषु शुद्ध रूपाणि चित्वा लिखत । (निम्नलिखित शब्दरूपों में से शुद्ध रूप चुनकर लिखिए।)

1. कविसु, कविषु, कविशु
2. भानूनाम्, भानुणाम्, भानूणाम्
3. लतासु, लताषु, लताशु
4. नधीषु, नदिषु नदीषु
5. मातृणाम्, मातरिणाम्, मातंऋणाम्
6. मतिनाम्, मतीणाम्, मतीनाम्

उत्तर:

1. कविषु
2. भानूनाम्
3. लतासु
4. नदीषु
5. मातृणाम्
6. मतीनाम्

7. अधोलिखित संख्यावाचकपदानां संस्कृत रूपाणि लिखत । (निम्नलिखित संख्यावाचक पदों के संस्कृत रूप लिखिए।)

1. 30
2. 60
3. 76
4. 13
5. 36
6. 55
7. 96
8. 90
9. 82
10. 41
11. 75
12. 28

उत्तर:

1. त्रिंशत्
2. षष्टिः
3. षट्सप्ततिः
4. त्रयोदश
5. षट्त्रिंशत्
6. पञ्चपञ्चाशत्
7. षण्णवति:
8. नवतिः
9. द्वयशीतिः
10. एकचत्वारिंशत्
11. पञ्चसप्ततिः
12. अष्टविंशतिः

8. कोष्ठकात् उचित संख्यावाचकपदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत। (कोष्ठक से उचित संख्यावाचक पद चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।)

1. (2) ….. बालिके । (द्वौ //द्वय)
2. (3) …….. ‘स्त्रियः । (तिस्त्रः / त्रयः/ : / त्रीणि)
3. (4) ……. आम्र फलानि। (चत्वारः/चतस्त्र:/चत्वारि)
4. (1)…. मनुष्यः गच्छति । (एक: / एका/ एकम्)
5. (5)….. कपोताः तिष्ठन्ति । (पञ्च पञ्चन्/पञ्चम्)

उत्तर:

1. द्वे
2. तिस्र:
3. चत्वारि
4. एक:
5. पञ्च

9. कोष्ठक प्रदत्तेषु उचितं विभक्ति प्रयुज्य वाक्यानि पूरयत ।

(कोष्ठक में दिए गए शब्दों में उचित विभक्तियों का प्रयोग करके वाक्य पूरा कीजिए ।)

1. …… नरस्य संसारे गौरवं वर्धते । (विद्या)
2. …… मा विलपत। (युष्मद्)
3. ….. किं नाम ? (युष्मद्)
4. भोज: ……. आदिशत्। (सेवक)
5. ….. अहम् …… अत्रास्मि । (गुरु)

उत्तर:

1. विद्यया
2. यूयम्
3. तव
4. सेवकान्
5. हे गुरो ।

10. कोष्ठकदत्तस्य सर्वनाम – शब्दस्य उचितं रूपं निर्दिष्ट स्थानेषु पुनः लिखत । (कोष्ठक में दिए गए सर्वनाम शब्दों का उचित रूप निश्चित स्थान पर पुनः लिखिए।)

1. व्याघ्रः …… शृगालम् अपृच्छत्। (तत्)
2. अहं ….. वचनेन एवं प्रीतः अस्मि । (युष्मद्)
3. ……. भूगोलस्य ज्ञानं भवति। (इदम्)
4. ….. दुग्धं रोचते. (अस्मद्) ।
5. ……. छात्रः अहर्निशम् पठति । (इदम).

उत्तर:

1. तम्
2. तव
3. अनेन
4. मह्मम्
5. अयम्

11. अधोलिखितानाम् वाक्यानाम् पूर्ति संकेतितैः पदैः क्रियताम् । (नीचे दिए गए वाक्यों की पूर्ति निर्देशानुसार कीजिए।)

1. वृक्षणाम् सुरक्षा …….. परम् कर्त्तव्यम्। (अस्मद्, षष्ठी विभक्ति, बहुवचन)
2. राजा दशरथस्य ……. पुत्राः आसन्। (चतुर, प्रथमा, बहुवचन)
3. जननी जन्मभूमिश्च …….. अपि गरीयसी । (स्वर्ग, पंचमी, एकवचन)
4. …… गंगा सर्वश्रेष्ठा। (नदी, सप्तमी, बहुवचन)
5. चन्द्रमा …… ‘प्रकाशं लभते । (भानु, पंचमी, एकवचन)

उत्तर:

1. अस्माकम्
2. चत्वारः
3. स्वर्गात्
4. नदीषु
5. भानो:

12. कोष्ठदत्तानाम् शब्दानाम् उचितं रूपं निर्माय वाक्यानि पूरयत । (कोष्ठक में दिए गए शब्दों का उचित रूप निर्माण करके वाक्य पूरे कीजिए।)

(i) ….. (राम) गृहे कः आगच्छत् ? (ii) ….. (एक) गृहे एकः बालकः स्व (iii) ….. (पितृ) सह वसति। सः सर्वेषाम् (ऋषि) (iv) …… अतीव सेवां करोति । ऋषयः (v) ….. (तद्) आशीर्वादं यच्छन्ति । (vi) …… (महत्) जनानाम् आशीर्वादेन (vii) …… (आत्मन) उद्धारः भवति ।
उत्तर:
(i) रामस्य
(ii) एकस्मिन्
(iii) पित्रा
(iv) ऋषीणाम्
(v) तस्मै
(vi) महताम्
(vii) आत्मनः।

13. अधोलिखित- वाक्येषु अङ्कानां स्थाने संख्यावाचक विशेषणैः, रिक्त स्थानपूर्तिः क्रियताम्। (नीचे लिखे गए वाक्यों के अंकों के स्थान पर संख्यावाचक विशेषण के द्वारा रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए ।)

1. एकस्मिन तडागे (4) …… मत्स्याः आसन्।
2. (1)….. व्याधः तत्र आगतवान्।
3. अवदत् च श्वः अस्माकम् (3) …….. भगिन्यः आगमिष्यन्ति सर्वान् मत्स्यान् गृहीत्वा नेष्यति ।
4. एक वृद्धः मत्स्यः सर्वान् (4) ….. मत्स्यान् अकथयत । “नास्ति चिन्ता ।” श्व कदापि न आगमिष्यति ।”

उत्तर:

1. चत्वारः
2. एकः
3. तिस्त्र:
4. चतुरः ।