Daily practice of Deepakam Class 7 Solutions and Shabd Roop in Sanskrit Class 7 with Answers शब्द रूप कक्षा 7 builds a strong language foundation over time.
Shabd Roop in Sanskrit Class 7
Shabdrupani in Sanskrit Class 7
संस्कृत व्याकरण शब्द रूप Pdf Class 7
शब्दरूपाणि
संस्कृत व्याकरण में शब्दरूप की दृष्टि से शब्दों को अकारान्त, आकारान्त, इकारान्त, ईकारान्त, उकारान्त, ऋकारान्त वर्गों में बाँटा गया है। शब्द का रूप इस बात पर भी निर्भर करता है कि अमुक शब्द पुल्लिंग है, स्त्रीलिंग अथवा नपुंसकलिंग है। सर्वनाम शब्दों के रूप तीनों लिंगों में चलते हैं।
यहाँ प्रत्येक वर्ग के शब्द का उदाहरण दिया जा रहा है। छात्र इन्हें ध्यानपूर्वक पढ़ें तथा समझें ।
अकारान्त- पुल्लिङ्ग-शब्दः
1. नर
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – नरः – नरौ – नराः
- द्वितीया – नरम् – नरौ – नरान्
- तृतीया – नरेण – नराभ्याम् – नरैः
- चतुर्थी – नराय – नराभ्याम् – नरेभ्यः
- पञ्चमी – नरात् – नराभ्याम् – नरेभ्यः
- षष्ठी – नरस्य – नरयोः – नराणाम्
- सप्तमी – नरे – नरयोः – नरेषु
- सम्बोधन – हे नर ! – हे नरौ ! – हे नराः !
(इसी प्रकार राम, नृप, बालक, जनक, देव, छात्र इत्यादि अकारान्त पुल्लिंग शब्दों के रूप होते हैं ।)
इकारान्त – पुल्लिङ्ग शब्दः
2. कवि
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – कविः – कवी – कवयः
- द्वितीया – कविम् – कवी – कवीन्
- तृतीया – कविना – कविभ्याम् – कविभिः
- चतुर्थी – कवये – कविभ्याम् – कविभ्यः
- पञ्चमी – कवेः – कविभ्याम् – कविभ्यः
- षष्ठी – कवेः – कवयोः – कवीनाम्
- सप्तमी – कवौ – कवयोः – कविषु
- सम्बोधन – हे कवे ! – हे कवी ! – हे कवयः !
(इसी प्रकार मुनि, हरि, रवि इत्यादि इकारान्त – पुल्लिङ्ग शब्दों के रूप होते हैं ।)
उकारान्त- पुल्लिङ्ग-शब्दः
3. साधु
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – साधुः – साधू – साधवः
- द्वितीया – साधुम् – साधू – साधून्
- तृतीया – साधुना – साधुभ्याम् – साधुभिः
- चतुर्थी – साधवे – साधुभ्याम् – साधुभ्यः
- पञ्चमी – साधोः – साधुभ्याम् – साधुभ्यः
- षष्ठी – साधोः – साध्वोः – साधूनाम्
- सप्तमी – साधौ – साध्वोः – साधुषु
- सम्बोधन – हे साधो ! – हे साधू ! – हे साधवः !
(इसी प्रकार गुरु, भानु, शिशु, प्रभु, विष्णु इत्यादि उकारान्त- पुल्लिङ्ग शब्दों के रूप होते हैं ।)
ऋकारान्त – पुल्लिङ्ग-शब्दः
4. पितृ (पिता)
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – पिता – पितरौ – पितरः
- द्वितीया – पितरम् – पितरौ – पितृन्
- तृतीया – पित्रा – पितृभ्याम् – पितृभिः
- चतुर्थी – पित्रे – पितृभ्याम् – पितृभ्यः
- पञ्चमी – पितुः – पितृभ्याम् – पितृभ्यः
- षष्ठी – पितुः – पित्रोः – पितृणाम्
- सप्तमी – पितरि – पित्रोः – पितृषु
- सम्बोधन – हे पित: ! – हे पितरौ ! – हे पितरः !
(इसी प्रकार भ्रातृ, कर्तृ, दातृ, नेतृ इत्यादि ऋकारान्त- पुल्लिङ्ग शब्दों के रूप होते हैं ।)
आकारान्त – स्त्रीलिङ्ग-शब्दः
5. लता
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – लता – लते – लता:
- द्वितीया – लताम् – लते – लता:
- तृतीया – लतया – लताभ्याम् – लताभिः
- चतुर्थी – लतायै – लताभ्याम् – लताभ्यः
- पञ्चमी – लतायाः – लताभ्याम् – लताभ्यः
- षष्ठी – लतायाः – लतयोः – लतानाम्
- सप्तमी – लतायाम् – लतयोः – लतासु
- सम्बोधन – हे लते ! – हे लते ! – हे लता: !
(इसी प्रकार रमा, कन्या, कक्षा, छात्रा, बालिका इत्यादि आकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दों के रूप होते हैं।)
ईकारान्त – स्त्रीलिङ्ग-शब्दः
6. नदी
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – नदी – नद्यौ – नद्यः
- द्वितीया – नदीम् – नद्यौ – नदी:
- तृतीया – नद्या – नदीभ्याम् – नदीभिः
- चतुर्थी – नद्यै – नदीभ्याम् – नदीभ्यः
- पञ्चमी – नद्याः – नदीभ्याम् – नदीभ्यः
- षष्ठी – नद्याः – नद्योः – नदीनाम्
- सप्तमी – नद्याम् – नद्योः – नदीषु
- सम्बोधन – हे नदि ! – हे नद्यौ ! – हे नद्यः !
(इसी प्रकार नारी, जननी, भगिनी, पुत्री इत्यादि ईकारान्त स्त्रीलिंग शब्दों के रूप होते हैं ।)
उकारान्त – स्त्रीलिङ्ग शब्दः
7. धेनु
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – धेनुः – धेनू – धेनवः
- द्वितीया – धेनुम् – धेनू – धेनूः
- तृतीया – धेन्वा – धेनुभ्याम् – धेनुभिः
- चतुर्थी – धेन्वै / धेनवे – धेनुभ्याम् – धेनुभ्यः
- पञ्चमी – धेनोः/धेन्वाः – धेनुभ्याम् – धेनुभ्यः
- षष्ठी – धेनोः/धेन्वाः – धेन्वोः – धेनूनाम्
- सप्तमी – धेन्वाम् / नौ – धेन्वोः – धेनुषु
- सम्बोधन – हे धेनो ! – हे धेनू ! – हे धेनवः।
ऊकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दः
8. वधू
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – वधूः – वध्वौ – वध्वः
- द्वितीया – वधूम् – वध्वौ – वधूः
- तृतीया – वध्वा – वधूभ्याम् – वधूभिः
- चतुर्थी – वध्वै – वधूभ्याम् – वधूभ्यः
- पञ्चमी – वध्वाः – वधूभ्याम् – वधूभ्यः
- षष्ठी – वध्वाः – वध्वोः – वधूनाम्
- सप्तमी – वध्वाम् – वध्वोः – वधूषु
- सम्बोधन – हे वधु ! – हे वध्वौ ! – हे वध्वः !
ऋकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दः
9. मातृ
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – माता – मातरौ – मातरः
- द्वितीया – मातरम् – मातरौ – मातृः
- तृतीया – मात्रा – मातृभ्याम् – मातृभिः
- चतुर्थी – मात्रे – मातृभ्याम् – मातृभ्यः
- पञ्चमी – मातुः – मातृभ्याम् – मातृभ्यः
- षष्ठी – मातुः – मात्रोः – मातृणाम्
- सप्तमी – मातरि – मात्रोः – मातृषु
- सम्बोधन – हे मातः ! – हे मातरौ ! – हे मातरः !
अकारान्त- नपुंसकलिङ्ग-शब्दः
10. फल
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – फलम् – फले – फलानि
- द्वितीया – फलम् – फले – फलानि
- तृतीया – फलेन – फलाभ्याम् – फलैः
- चतुर्थी – फलाय – फलाभ्याम् – फलेभ्यः
- पञ्चमी – फलात् – फलाभ्याम् – फलेभ्यः
- षष्ठी – फलस्य – फलयोः – फलानाम्
- सप्तमी – फले – फलयोः – फलेषु
- सम्बोधन – हे फल ! – हे फले ! – हे फलानि !
(इसी प्रकार मित्र, पत्र, पुस्तक, नगर, उद्यान इत्यादि अकारान्त- -नपुंसकलिङ्ग शब्दों के रूप होते हैं ।)
सर्वनाम शब्दः
11. एतत् (यह), पुल्लिङ्ग
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – एषः – एतौ – एते
- द्वितीया – एतम् – एतौ – एतान्
- तृतीया – एतेन – एताभ्याम् – एतैः
- चतुर्थी – एतस्मै – एताभ्याम् – एतेभ्यः
- पञ्चमी – एतस्मात् – ताभ्याम् – एतेभ्यः
- षष्ठी – एतस्य – एतयोः – एतेषाम्
- सप्तमी – एतस्मिन् – एतयोः – एतेषु
- सर्वनाम शब्द रूपों में सम्बोधन नहीं होता है ।
12. एतत् (यह), स्त्रीलिङ्ग
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – एषा – एते – एता:
- द्वितीया – एताम् एते – एता:
- तृतीया – एतया – ताभ्याम् – एताभिः
- चतुर्थी – एतस्यै – एताभ्याम् – एताभ्यः
- पञ्चमी – एतस्याः – एताभ्याम् – एताभ्यः
- षष्ठी – एतस्याः – एतयोः – एतासाम्
- सप्तमी – एतस्याम् – एतयोः – एतासु
13. एतत् (यह), नपुंसकलिङ्ग
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – एतत् – एते – एतानि
- द्वितीया – एतत् – एते – एतानि
- तृतीया – एतेन – एताभ्याम् – एतैः
- चतुर्थी – एतस्मै – एताभ्याम् – एतेभ्यः
- पञ्चमी – एतस्मात् – एताभ्याम् – एतेभ्यः
- षष्ठी – एतस्य – एतयोः – एतेषाम्
- सप्तमी – एतस्मिन् – एतयोः – एतेषु
14. किम् (कौन), पुल्लिङ्ग
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – कः – कौ – के
- द्वितीया – कम् – कौ – कान्
- तृतीया – केन – काभ्याम् – कैः
- चतुर्थी – कस्मै – काभ्याम् – केभ्यः
- पञ्चमी – कस्मात् – काभ्याम् – केभ्यः
- षष्ठी – कस्य – कयोः – केषाम्
- सप्तमी – कस्मिन् – कयोः – केषु
15. किम् (कौन), स्त्रीलिङ्ग
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – का – के – काः
- द्वितीया – काम् – के – काः
- तृतीया – कया – काभ्याम् – काभिः
- चतुर्थी – कस्यै – काभ्याम् – काभ्यः
- पञ्चमी – कस्याः – काभ्याम् – काभ्यः
- षष्ठी – कस्याः – कयोः – कासाम्
- सप्तमी – कस्याम् – कयोः – कासु
16. किम् (कौन), नपुंसकलिङ्ग द्विवचनम्
- विभक्तिः – एकवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – किम् – के – कानि
- द्वितीया – किम् – के – कानि
शेष विभक्तियों में पुल्लिंग ‘किम्’ शब्द के समान रूप चलेंगे।
संस्कृत व्याकरण शब्द रूप Pdf Class 7
अभ्यास प्रश्नाः
1. कोष्ठकात् ‘बालक’ शब्दस्य उचितरूपेण रिक्तस्थानानि पूरयत–
प्रथमा – …………. खेलन्ति । (बालक:, बालकौ, बालकाः)
द्वितीया – किं त्वम् ……… पश्यति ? (बालकेन, बालकस्य, बालकम्)
तृतीया – रोहणः ……. सह क्रीडति । (बालकात्, बालकेन, बालक:)
चतुर्थी – सः ……… कन्दुकम् यच्छति । (बालकम्, बालकाय, बालकान्)
उत्तर:
(i) बालकाः,
(ii) बालकम्,
(iii) बालकेन,
(iv) बालकाय ।
2. कोष्ठकदत्तस्य शब्दस्य उचितरूपं लिखत-
(क)
- ……. (अध्यापिका – प्रथमा, एकवचन) कक्षायाम् आगच्छति ।
- छात्रा: ……. (अध्यापिका – द्वितीया, एकवचन) नमन्ति ।
- ते वदन्ति ……. (अध्यापिका – चतुर्थी, एकवचन) नमः ।
- ……… (वाटिका – सप्तमी, एकवचन) पुष्पाणि विकसन्ति ।
उत्तर:
- अध्यापिका,
- अध्यापिकाम्,
- अध्यापिकायै,
- वाटिकायाम् ।
(ख)
- कालिदासः संस्कृत-साहित्यस्य प्रसिद्धः ……. (कवि – प्रथमा, एकवचन) अभवत् ।
- पुरा अनेके ……. (कवि – प्रथमा, बहुवचन) अभवन्।
- अभिज्ञान शाकुन्तलम् …….. (कवि – षष्ठी, एकवचन) कालिदासस्य रचना ।
- राष्ट्रपति: ……… (कवि – द्वितीया, बहुवचन) सम्मानयति ।
उत्तर:
- कवि:,
- कवय:,
- कवे:,
- कवीन् ।
3. कोष्ठकात् उचितं विकल्पं चित्वा वाक्यपूर्तिं कुरुत-
(क)
- वने ……. भ्रमन्ति । (पशुः, पशू, पशव:)
- सिंह: ……. मारयति । (पशून, पशुन्, पशूनाम्)
- वयम् ……. आदेशं पालयामः । (गुरुभ्यः, गुरो:, गुरुम्)
- कोकिलः ….. कूजति । (वसन्तऋते, वसन्तुऋतुम्, वसन्तर्तौ)
उत्तर:
- पशव:,
- पशून्,
- गुरो:,
- वसन्तर्तौ ।
(ख)
- राहुल: ……. नमति । (पिताम्, पितारम्, पितरम्)
- …… पुत्रम् वदति । (पिता, पितरौ, पितर:)
- स: ….. चरणौ स्पृशति । (मातु:, मातस्य, मात्रस्य)
- राहुलस्य …… स्नेहः अस्ति । (माते, मातरम्, मातरि)
उत्तर:
- पितरम्,
- पिता,
- मातु:,
- मातरि
4. ‘मुनि’ शब्दस्य स्थाने ‘गुरु’ शब्द प्रयुज्य वाक्यानि पुनः लिखत-
- मुनिः आश्रमे आगच्छति ।
- शिष्यः मुनिं नमति ।
- स: मुनिना सह वार्तां करोति ।
- स: मुनये पुष्पमालाम् अर्पयति ।
उत्तर:
- गुरु: आश्रमे आगच्छति ।
- शिष्य: गुरुं नमति ।
- सः गुरुणा सह वार्तां करोति ।
- स: गुरवे पुष्पमालाम् अर्पयति ।
5. निर्देशानुसारेण शब्दरूपाणि लिखत-
- शिशु – षष्ठी विभक्तिः
- भानु – द्वितीया विभक्तिः
- गिरि – द्वितीया विभक्तिः
- हरि – चतुर्थी विभक्तिः
उत्तर:
- शिशोः – शिशवो: – शिशूनाम्
- भानुम् – भानू – भानून्
- गिरिम् – गिरी – गिरीन्
- हरये – हरिभ्याम् – हरिभ्य:
6. मञ्जूषायाः उचितेन सर्वनामपदेन अधोदत्तं वाक्यानि पृरयत-
उदाहरणम्—शिक्षकः तम् छात्रम् प्रश्नं पृच्छति ।
मञ्जूषा – ताम्, तम्, तेन, तस्मै, तस्मात्, तान् ।
- अध्यापिका ……. छात्राम् किम् अवदत् ?
- सा …….. छात्रान् अदण्डयत् ।
- अमित: ……. बालकेन सह गृहम् अगच्छत्।
- ……. बालकात् कलमम् आनय ।
उत्तर:
- ताम्,
- तान्,
- तेन,
- तस्मात् ।
7. रेखाङ्कितं पदम् आधृत्य प्रश्न निर्माणं कुरुत-
छात्राः पठन्ति । – के पठन्ति ?
- अध्यापिका छात्रान् पृच्छति । – (i) ………………………
- उद्यानम् वृक्षैः सुन्दरम् अस्ति । – (ii) ………………………
- स: छात्रेभ्य: पारितोषिकानि यच्छति । – (iii) ………….
- पत्राणि वृक्षात् पतन्ति । – (iv) ……………
उत्तर:
- अध्यापिका कान् पृच्छति ?
- उद्यानम् कैः सुन्दरम् अस्ति ?
- सः केभ्यः पारितोषिकानि यच्छति ?
- पत्राणि कस्मात् पतन्ति ?
8. अधोदत्तेषु उचितम् विकल्पं चित्वा वाक्यानि पूरयत-
मञ्जूषा – तस्यै, एतस्य, एतस्याम्, एतस्मिन् ।
- …….. गृहे कः वसति ?
- ……… बालिकायै पुस्तकम् यच्छ।
- …… बालकस्य गृहं कुत्र अस्ति ?
- …… लतायाम् पुष्पाणि सन्ति ।
उत्तर:
- एतस्मिन्,
- तस्यै,
- एतस्य,
- एतस्याम् ।
9. यथानिर्देशं शब्दरूपाणि लिखत-
मूलशब्दः – विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
(i) शिशु (पु.) – द्वितीया – ……. – शिशू – ……….
(ii) भानु (पु.) – चतुर्थी – …… – भानुभ्याम् – …….
(iii) गुरु (पु.) – षष्ठी – ….. – ……….- ……….
(iv) कथा (स्त्री.) – सप्तमी – ….. – ……….- ……….
(v) माला (स्त्री.) – चतुर्थी – …… – मालाभ्याम् – ……..
(vi) गणना (स्त्री.) – तृतीया – ……. – गणनाभ्याम् – ……..
उत्तराण
(i) शिशुम् – शिशून्,
(ii) भानवे भानुभ्यः,
(iii) गुरो: – गुर्वो – गुरूणाम्,
(iv) कथायाम् – कथयोः – कथासु,
(v) मालायै – मालाभ्यः,
(vi) गणनया – गणनाभ्यः ।
10. कोष्ठकेषु दत्तेषु शब्देषु समुचितां विभक्तिं योजयित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
(i) विद्यालयम् उभयतः वृक्षाः सन्ति । (विद्यालय)
……… उभयतः गोपालिकाः । (कृष्ण)
(ii) ग्रामं परित: गोचारण भूमिः । (ग्राम)
…… परितः भक्तः । (मन्दिर)
(iii) सूर्याय नमः । (सूर्य)
……. नमः । (गुरु)
(iv) वृक्षस्य उपरि खगाः । (वृक्ष)
…… उपरि सैनिकः । (अश्व)
उत्तर:
(i) कृष्णम्,
(ii) मन्दिरम्,
(iii) गुरवे,
(iv) अश्वस्य ।
11. कोष्ठकात् समुचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
- ……. नमः । (हरिं / हरये)
- …….. परित: कृषि / क्षेत्राणि सन्ति । (ग्रामस्य / ग्रामम्)
- …… नमः । (अम्बायाः / अम्बायै)
- ……. उपरि अभिनेता अभिनयं करोति । (मञ्चस्य / मञ्चम्)
- …….. उभयतः पुत्रौ स्तः। (पितरम् / पितुः)
उत्तर:
- हरये,
- ग्रामम्,
- अम्बायै,
- मञ्चस्य,
- पितरम् ।
12. शब्दरूपाणि पूरयत-
- …….. – …….. – देशान्
- देशेन – …… – ………
- … – …… – देशानाम्
- …. – देशयोः – ……..
उत्तर:
- देशम् – देशौ -,
- – देशाभ्याम् – देशैः,
- देशस्य – देशयोः –
- देशे – देशेषु।
13. प्रदत्त विकल्पेभ्यः उचितम् शब्दरूपं चित्वा वाक्यपूर्तिं कुरुत-
- बालिका ……… सह खेलति । (बालिके:, बालिकेभिः, बालिकाभिः)
- पुत्रः …….. सह पुस्तक-प्रदर्शनीं गच्छति । (जनकस्य, जनकेन, जनक:)
- ….. परितः वनानि सन्ति । (ग्रामम्, ग्रामस्य, ग्राम:)
- ……… उभयतः जनाः स्थिताः । (मार्गस्य, मार्गः, मार्गम्)
- …….. उपरि पिकः कूजति । (आम्रवृक्षम्, आम्रवृक्षस्य, आम्र वृक्ष)
- ……….. नमः। (सूर्यम्, सूर्य:, सूर्याय)
- अलम् ……। (चिन्ताया:, चिन्ता, चिन्तया)
उत्तर:
- बालिकाभि:,
- जनकेन,
- ग्रामम्,
- मार्गम्,
- आम्रवृक्षस्य,
- सूर्याय,
- चिन्तया ।
14. प्रदत्त विकल्पेभ्यः उचितम् शब्दरूपं चित्वा वाक्यपूर्ति कुरुत-
- यः ….. करोति सः बन्धुः भवति । (सहायता, सहायताम्, सहायतम्)
- अधुना सर्वत्र …….. अभावः अस्ति । (शान्तस्य, शान्ति, शान्ते:)
- सर्वत्र ………. भावना दृश्यते । (शत्रुता, शत्रुताया:, शत्रुताम्)
- सर्वे देशाः परस्परं …….. समृद्धाः भविष्यन्ति । (सहयोग:, सहयोगेन, सहयोगम्)
- प्रत्येकं देश: अपरेण देशेन सह ……. व्यवहारं कुर्यात् । (बन्धुत्वम्, बन्धुत्वेन, बन्धुत्वस्य)
- संसारे सर्वत्र कलहस्य …… अस्ति । (वातावरण, वातावरण:, वातावरणम्)
उत्तर:
- सहायताम्,
- शान्ते:,
- शत्रुताया:,
- सहयोगेन,
- बन्धुत्वस्य,
- वातावरणम् ।
15. प्रदत्त विकल्पेभ्यः उचितम् शब्दरूपं चित्वा वाक्यपूर्ति कुरुत –
- ……… खगाः मधुरम् कूजन्ति । (प्रात:कालम्, प्रातःकाल, प्रात:काले)
- धेनुः ……. दुग्धम् यच्छति । (मधुरः, मधुरम् मधुर)
- ……… नूतनपत्रम् । (वृक्षम् वृक्षम्, वृक्षः वृक्ष:, वृक्षे-वृक्षे)
- सिंह: ……. गर्जति । (उच्च:, उच्चैः, उच्चम्)
उत्तर:
- प्रात:काले,
- मधुरम्,
- वृक्षे-वृक्षे,
- उच्चैः ।