Class 7 Sanskrit Chapter 8 Question Answer हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः

Comprehensive NCERT Class 7 Sanskrit Deepakam Solutions and Class 7th Sanskrit Chapter 8 हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः Question Answer provides an excellent way to revise the complete syllabus.

Sanskrit Class 7 Chapter 8 Question Answer हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः

हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः Class 7 Question Answer

Class 7 Sanskrit Deepakam Chapter 8 Question Answer

वयम् अभ्यासं कुर्मः

प्रश्न १.
अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा ‘आम्’ अथवा ‘न’ इति वदन्तु लिखन्तु च-
नीचे लिखे वाक्यों को पढ़कर ‘आम्’ अथवा ‘न’ बोले और लिखे-
(क) किं वयं पृथिव्याः पुत्राः पुत्र्यः च स्म: ? ………………………..
(ख) किं रत्नम् अन्विष्यति ? ……………………..
(ग) किं शीलं श्रेष्ठम् आभूषणम् अस्ति ? ……………………….
(घ) किं शरीरम् आद्यं धर्मसाधनम् ? ……………………………
(ङ) किं गुणानां सर्वदा एव आदर : भवति ? ………………………
(च) किं क्रियाशीलः एव विद्वान् भवति ? ………………………….
(छ) किं अस्माभिः केवलं मनोरञ्जकानि वाक्यानि वक्तव्यानि ? ……………………….
(ज) य: सदा सुखम् इच्छति, किं सः विद्यां प्राप्नोति ?
उत्तराणि:
(क) आम्,
(ख) न,
(ग) आम्,
(घ) आम्,
(ङ) आम्,
(च) आम्,
(छ) न,
(ज) न

प्रश्न २.
पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु –
पाठ के आधार पर नीचे लिखे प्रश्नों के उत्तर एक शब्द में दीजिए-
(क) आद्यं धर्मसाधनं किम् ? ………………………….
(ख) कीदृशं वचः मा ब्रूहि ? …………………..
(ग) श्रेष्ठम् आभूषणं किम् अस्ति ? ……………………
(घ) सर्वेषां मनुष्याणां माता का अस्ति ? ……………………..
(ङ) रत्नानाम् अन्वेषणं के कुर्वन्ति ? …………………………
उत्तराणि:
(क) शरीरम्,
(ख) दीनम्,
(ग) शीलम्,
(घ) भूमि:,
(ङ) जनाः

Class 7 Sanskrit Chapter 8 Question Answer हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः

प्रश्न ३.
पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु-
पाठ के आधार पर नीचे लिखे प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखिए-
(क) क: विद्वान् अस्ति ? …………………………
(ख) गुणिषु पूजास्थानं किम् ? ………………………….
(ग) कः विद्यां न प्राप्नोति ? ……………………….
(घ) मनुष्य: विद्याम् अर्थं च कथं साधयेत् ? ………………………..
(ङ) कीदृशं वचनं दुर्लभम् ? ……………………..
उत्तराणि:
(क) क्रियावशीलः विद्वान् अस्ति।
(ख) गुणिषु पूजास्थानं आदरं भवति ।
(ग) सुखार्थिन् विद्यां न प्राप्नोति ।
(घ) मनुष्यः विद्याम् अर्थं च निरन्तरं साधयेत्।
(ङ) हितकारि वचनं दुर्लभम् ।

प्रश्न ४.
रेखाङ्कितपदानि आधुत्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु-
रेखाङ्कित शब्दों के आधार पर प्रश्न निर्माण कीजिए-
(क) शीलं परं भूषणम् । ……………………
(ख) मनुष्यः पृथिव्याः सन्तानः अस्ति। …………………………
(ग) गुणिषु लिङ्गं वयः च न महत्त्वपूर्णम् । …………………………
(घ) हितकारकं मनोहारि च वच: दुर्लभः भवति । ……………………..
उत्तराणि:
(क) कम् परं भूषणम् ?
(ख) मनुष्यः कस्यः सन्तानः अस्ति ?
(ग) केषु लिङ्गं वयः च न महत्त्वपूर्णम्?
(घ) हितकारकं मनोहारि च कः दुर्लभः भवति ?

Class 7 Sanskrit Chapter 8 Question Answer हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः

प्रश्न ५.
पाठस्य आधारेण उदाहरणानुसारं समुचितं मेलनं कुर्वन्तु –
पाठ के आधार पर उदाहरण के अनुसार उचित मिलान कीजिए-
Class 7 Sanskrit Chapter 8 Question Answer हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः-1
उत्तराणि:
(क) क्षणशः कणशः साधयेत् — विद्याम् अर्थं च
(ख) सर्वश्रेष्ठम् आभूषणम् — शीलम्
(ग) रत्नं न अन्विष्यति, तत् — मृग्यते
(घ) आद्यं धर्मसाधनम् — शरीरम्
(ङ) हितकारकं मनोहारि च वचः — दुर्लभम्
(च) पूजास्थानम् — गुणाः

प्रश्न ६.
पाठात् अधोलिखितानां पदानां समानार्थकपदानि चित्वा लिखन्तु-
पाठ से नीचे लिखे शब्दों के समानार्थक शब्द चुनकर लिखिए-
Class 7 Sanskrit Chapter 8 Question Answer हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः-2
उत्तराणि:
(ख) आद्यम्,
(ग) अर्थम्,
(घ) वय:,
(ङ) वच:,
(च) शीलम्

Class 7 Sanskrit Chapter 8 Question Answer हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः

प्रश्न ७.
उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखांकित पदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु-
उदाहरण के अनुसार नीचे लिखे वाक्यों में रेखांकित शब्दों में विभक्ति लिखिए-
Class 7 Sanskrit Chapter 8 Question Answer हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः-3
उत्तराणि:
(ख) सप्तमी विभक्ति:,
(ग) द्वितीया विभक्तिः,
(घ) द्वितीया विभक्ति:,
(ङ) तृतीया विभक्तिः,
(च) प्रथमा विभक्तिः

प्रश्न ८.
यत्र अग्रे स्वरः अस्ति तत्र अनुस्वारस्य स्थाने ‘म्’ लिखित्वा वाक्यानि पुनः लिखन्तु-
जहाँ आगे स्वर है वहाँ अनुस्वर के स्थान पर ‘म्’ लिखकर वाक्यों को पुनः लिखिए-
Class 7 Sanskrit Chapter 8 Question Answer हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः-4
उत्तराणि:
(ख) शरीरम् आद्यम् खलु धर्मसाधनम्।
(ग) वयम् अद्यतनम् पाठम् पठामः ।
(घ) त्वम् अस्माकम् गृहम् आगच्छ।
(ङ) अहम् एकम् प्रश्नम् प्रष्टुम् इच्छामि ।
(च) गुणम् अर्जयितुम् अधिकम् प्रयत्नम् करोतु ।

Class 7 Sanskrit Chapter 8 Question Answer हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः

योग्यताविस्तरः

प्रश्न १.
मकारलेखनम् – यदा ‘म’ कारात् (म्) परं व्यञ्जनवर्ण: भवति, तदा ‘म’ कारस्य (म्) स्थाने अनुस्वारः ( ं) लेखनीयः । यदा ‘म’ कारात् (म्) परं स्वरवर्णः भवतिः,. तदा ‘म’ कारः (म्) एव लेखनीयः ।
यथा — पुस्तकम् पठति पुस्तकं पठति ।
पुस्तकम् अपठत् = पुस्तकम् अपठत् ।
उत्तराणि:
हिन्दी अनुवाद
मकारलेखनम् – जब ‘म’ कारात् (म्) दूसरा व्यञ्जन वर्ण होता है तब ‘म’ कारस्य (म्) स्थान में अनुस्वार () लिखना चाहिए। जब ‘म’ कारात् (म्) दूसरा स्वर वर्ण होता है तब ‘म’ कार : (म्) ही लिखना चाहिए ।
यथा – पुस्तकम् पठति = पुस्तकं पठति ।
पुस्तकम् अपठत् = पुस्तकम् अपठत् ।

प्रश्न २.
सूक्ति:
सु + उक्तिः । शोभना + उक्तिः सूक्ति: इति कथ्यते । एतासु सूक्तिषु जीवनमूल्यानि सन्निहितानि भवन्ति । एताः सूक्तयः अस्मान् जीवने उन्नत्यर्थं प्रेरयन्ति । संस्कृतसाहित्यम् एताभिः सूक्तिभिः परिपूर्णम् अस्ति ।
उत्तराणि:
सूक्ति: सु + उक्तिः । शोभना + उक्तिः = सूक्तिः । कहते है। इन सूक्तियों में जीवन के मूल्य समाये होते है। सूक्तियाँ हमारे जीवन को उन्नति के लिए प्रेरित करती है। संस्कृत साहित्य में ये सूक्तियाँ भरपूर मात्रा में है।

Class 7 Sanskrit Chapter 8 Question Answer हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः

प्रश्न ३.
अत्र एताः सूक्तयः विविधेभ्यः ग्रन्थेभ्यः संगृहीताः । तेषां ग्रन्थानां संक्षिप्तः परिचयः अत्र दीयते –

  • अथर्ववेदः अथर्ववेदः चतुर्षु वेदेषु अन्यतमः अस्ति । अस्मिन् विविधाः स्तुतयः, अर्थशास्त्र, चिकित्साशास्त्रं, तन्त्रविद्या, विज्ञानं दर्शनं च वर्णिमतमस्ति ।
  • कुमारसम्भवम् – महाकविः कालिदासः अस्य ग्रन्थस्य रचयिता । कुमारसम्भवे शिवपार्वत्योः विवाहस्य, कुमारस्य कार्तिकेयस्य च जन्मनः कथा वर्णिता अस्ति ।
  • पञ्चतन्त्रम् अस्य नीतिग्रन्थस्य लेखक : विष्णुशर्मा अस्ति । अस्मिन् ग्रन्थे पञ्च प्रकरणानि सन्ति । यत्र पशुपक्षिणां कथामाध्यमेन नैतिकशिक्षा प्रदत्ता ।
  • उत्तररामचरितम् – संस्कृतनाटकेषु सुप्रसिद्धस्य अस्य नाटकस्य रचयिता महाकविः भवभूतिः अस्ति । अस्मिन् नाटके भगवतः श्रीरामस्य राज्याभिषेकोत्तरस्य जीवनस्य चरितं वर्णितम् अस्ति ।
  • नीतिशतकम् उज्जयिन्याः नृपः भर्तृहरिः संस्कृतस्य महान् कविः आसीत् । सः त्रीणि शतककाव्यानि रचि तवान् । तेन रचितं नीतिशतकं नीतिशास्त्रस्य प्रसिद्धः ग्रन्थः अस्ति ।
  • किरातार्जुनीयम् – संस्कृतकाव्यपरम्परायां किरातार्जुनीयम् इति विशिष्टं महाकाव्यम् अस्ति । सुप्रसिद्धः महाकविः भारविः अस्य लेखकः अस्ति । अस्मिन् ग्रन्थे किरातवेशध रिणः शिवस्य अर्जुनस्य च कथा वर्णिता अस्ति ।

उत्तराणि:
यहाँ ये सूक्तियाँ विविधा ग्रन्थों से संकलन किया गया है।
उन ग्रन्थों से संकलन किया गया है। उन ग्रन्थों का संक्षिप्त परिचय यहाँ देते है-

  • अथर्ववेदः – अथर्ववेद चारों वेदों में अद्वितीय हैं। इसमें विविध स्त्रोत, अर्थशास्त्रं चिकित्साशास्त्र तन्त्रविद्या, विज्ञान और दर्शन शास्त्र का वर्णन है।
  • कुमारसम्भवम् – महाकविकालिदास इस ग्रन्थ के रचनाकार है कुमार सम्भव में शिवपार्वती के विवाह और कुमार कार्तिकेय के जन्म की कथा का वर्णन है।
  • पञ्चतन्त्रम् इस नीति ग्रन्थ के लेखक विष्णुशर्मा है। इस ग्रन्थ के पाँच प्रकार है। जहाँ पशु पक्षियों के माध्यम से नैतिक शिक्षा दी जाती है।
  • उत्तररामचरितम् – संस्कृत नाटकों में सुप्रसिद्ध इस नाटक के रचयिता महाकवि भवभूति है। इस नाटक में भगवान श्रीराम के राज्यभिषेक के उत्तर जीवन का चरित्र चित्रण वर्णित है।
  • नीतिशतकम् – उज्जयनी के राजा भर्तृहरि संस्कृत के महान कवि थे। उसने तीन शतक काव्यों की रचना की। उनमें से रचित नीतिशतक नीतिशास्त्र का प्रसिद्ध ग्रन्थ है।
  • किरातार्जुनीयम् – संस्कृत काव्य परम्परा में किराता. र्जुनीयं एक विशिष्ट महाकाव्य है । सुप्रसिद्ध महाकवि भारवि इसके लेखक है। इस ग्रन्थ में किरातवेशधारी शिव और अर्जुन की कथा वर्जित है।

परियोजनाकार्यम्

प्रश्न १.
अन्तर्जालस्य (Internet) साहाय्येन एतादृशीनां प्रेरणादा यिकानां दशानां सूक्तीनां सङ्ग्रहणं कृत्वा भित्तिपत्रम् एकं रचयन्तु ।
उत्तराणि:
विभिन्नि उपकरणों की सहायता से ऐसी ही प्रेरणादायक दश सूक्तियों को एकत्र करके दीवार चार्ट पर उसकी रचना कीजिए ।

  1. यद् भावं तद् भवति। (जैसा आप सोचते है वैसा ही बन जाते है )
  2. नास्ति विद्या समं चक्षुः (विद्या के समान आँख नहीं है। अर्थात् विद्या के समान कोई दूसरा नेत्र नहीं )
  3. ‘अजीर्णे भोजनं विषं’ (यदि पेट भोजनयुक्त है तो तब भोजन विष का कार्य करता है। )
  4. अति तृष्णा विनाशाय ( अधिक लालच नाश कराती है।)
  5. अतिति देवो भव । ( अतिथि देवता समान होता है | )
  6. चौराणामनृतं बलम् (चोरो का बल झूठ होता है | )
  7. सुखस्य मूलं धर्म: ( धर्म सुखों का मूल है | )
  8. अहिंसा परमो धर्मः (अहिंसा ही सबसे बड़ा धर्म है।)
  9. संघे शक्तिः कलौ युगे । (कलियुग के समय में संघ में ही शक्ति है | )
  10. लोभः पापस्य कारणम् । लालच ही पाप का कारण होता है।

Class 7 Sanskrit Chapter 8 Question Answer हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः

प्रश्न २.
स्वमातृभाषायां प्रसिद्धाः कतिचन सूक्ती लिखन्तु ।
(अपनी मातृ भाषा में प्रसिद्ध सूक्तियाँ लिखिए | )
उत्तराणि:
(क) अभ्यास से विद्या प्राप्त होती है।
(ख) विद्या मनुष्य का तीसरा नेत्र है।
(ग) जल ही जीवन है
(घ) अकेला चना भाड़ नहीं फोड़ता

प्रश्न ३.
एताः सूक्तीः पठित्वा भवतां मनसि कः विचारः उत्पद्यते इति स्वभाषया लिखन्तु
उत्तराणि:
ऐसी सक्तियों को पढ़कर आपके मन में क्या विचार उत्पन्न होते है अपनी भाषा में लिखिए।
(छात्र स्वयं लिखे )

Class 7 Sanskrit Chapter 8 Question Answer हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः

कार्यकलापः

एताः सूक्तीः कण्ठस्थीकृत्य कक्षायां श्रावयन्तु ।
ऐसी सूक्तियों को याद करों और कक्षा में सुनाइए ।