Class 7 Sanskrit Chapter 7 Hindi Translation ईशावास्यम् इदं सर्वम्

Students can read Class 7 Sanskrit Notes and Class 7 Sanskrit Chapter 7 Hindi Translation ईशावास्यम् इदं सर्वम् for easy chapter-wise revision.

Sanskrit Class 7 Chapter 7 Hindi Translation ईशावास्यम् इदं सर्वम् Summary

कक्षा 7 संस्कृत पाठ 7 हिंदी अनुवाद

Sanskrit Class 7 Chapter 7 Hindi Anuvad

अध्यापिका – अयि भोः बालाः ! किं भवन्तः जानन्ति ‘ईश्वरः कुत्र अस्ति’?
बालक:- मान्ये ! ईश्वरः देवालये भवति ।
अध्यापिका – वत्साः ! ईश्वरः न केवलं देवालये अपितु सर्वत्र व्याप्तः अस्ति।
बालक:- तत् कथम् आचार्ये?
अध्यापिका – किम् “ ईशावास्यमिदं सर्वं ” इति न श्रुतवन्तः ?
बालक:- नैव आर्ये! तस्य कः अर्थः ?
अध्यापिका – एतत् सर्वं जगत् ईशेन व्याप्तम् अस्ति । ईश्वरः सर्वत्र अस्ति इति अर्थः ।
बालक:- मान्ये ! ईश्वरः वृक्षे, कक्षायां, शिलायां, क्रीडाङ्गणे चापि अस्ति किम् ?
अध्यापिका – आम्, ईश्वर: सर्वत्र अस्ति । पुरा कश्चन भवादृशः अल्पवयस्कः बालः ‘ईश्वरः सर्वत्र अस्ति’ इति दर्शितवान्। इदानीं तमेव प्रसङ्गं पठामः । अनन्तरम् अभिनयसहितं नाटकमपि करिष्यामः ।

हिन्दी अनुवाद
अध्यापिका – अरे ! छात्रों। क्या आप जानते हैं, ईश्वर कहाँ है?
बालक:- मान्यवर, ईश्वर मन्दिर में होते है।
अध्यापिका – पुत्रों ! ईश्वर केवल मन्दिर में नहीं, अपितु सब जगह व्याप्त होते है ।
बालक:- आचार्य ! वह कैसे?
अध्यापिका – क्या ‘ईश्वर सर्वत्र है’ यह सुना नहीं ?
बालक:- नहीं आचार्य इसका क्या अर्थ है ?
अध्यापिका – इस सम्पूर्ण संसार में ईश्वर व्याप्त है। ईश्वर सब जगह है यह इसका अर्थ हैं।
बालक:- मान्यवर ! ईश्वर पेड़ों में, कक्षा में, पत्थर में और खेल के मैदान में भी है क्या ?
अध्यापिका – हाँ ! ईश्वर सब जगह है। पहले आपके जैसे एक छोटे बालक ने ईश्वर सर्वत्र है – ऐसा दिखाया था । हम भी उस प्रसंग का पाठ पढ़ते हैं। इसके बाद अभिनय सहित नाटक भी करते है।
(हिरण्यकशिपोः सभा)
राजभटः – अयि भोः सावधानाः तिष्ठन्तु । राजाधिराजः राजगम्भीर: त्रैलोक्याधिपतिः देवाधिदेवः दैत्यराज हिरण्यकशिपुः आगच्छति ।
सभासदः – विजयतां महाराज! विजयताम् । विजयतां महाराज! विजयताम्।
हिरण्यकशिपु – ह ह ह ह…. ( अट्टहासेन सह ) अहम् एव सर्वशक्तिमान् अस्मि । अहम् अमरः अस्मि ।
मन्त्री – सत्यं दैत्यराज ! सुराः असुराः यक्ष- गन्धर्व- किन्नराः भवतः सर्वे भीताः तिष्ठन्ति ।
दैत्यपुरोहितः – भगवन् ! देशे सर्वत्र भवतः एव पूजा भवति । अन्यदेवतानाम् पूजाराधनम् न भवति। इतः परं यज्ञभागादिकम् अपि देवेभ्यः न केऽपि दास्यन्ति ।
हिरण्यकशिपु – साधु साधु । अयि भोः मन्त्रिन् ! सर्वत्र जना: मामेव ध्यायन्ति खलु ।
मन्त्री – देव ! सर्वत्र भवतः एव नामकीर्तनं भवति, किन्तु (अधोमुखः मौनं तिष्ठति ।)
हिरण्यकशिपु – ( सक्रोधम्) आः, जानामि जानामि । भवान् मम पुत्रस्य विषये वक्तुम् इच्छति खलु ।
मन्त्री – ( मन्दध्वनिना) सत्यं देव ।
हिरण्यकशिपु – मम पुत्रकः एव मम शत्रुः अस्ति। कुलकलङ्कः सः प्रह्लादः अहर्निशं मम शत्रोः हरेः गुणगानं करोति ।
सेनापतिः – स्वामिन्! गजस्य पद-दलनेन अपि सः जीवति ।
हिरण्यकशिपुः – अहो महदाश्चर्यम् ।
सेनापतिः – भवदाज्ञया वयम् उत्तुङ्गशिखरात् तं पातितवन्तः । तथापि सः न मृतः ।
मन्त्री – रज्ज्वा बद्ध्वा समुद्रमध्ये क्षिप्तवन्तः । तथापि…
हिरण्यकशिपु – (हस्तौ मर्दयन् सक्रोधम्) आः …………….. किं करवाणि, किं करवाणि एतस्य । ( किञ्चिद् विचिन्त्य) आस्तां तावत् । उपायः मया चिन्तितः । द्रक्ष्यामि सः कथं जीविष्यति इति । ( इति वदन् सभातः निर्गत:।)

हिन्दी अनुवाद
(हिरण्यशिपु की सभा )
राज सैनिकः – अरे ! सावधान बैठो। राजाधिराज, राजाओं में कुशलभ् तीनों लोकों के स्वामी, देवताओं के स्वामी, राक्षसों के राजा हिरणयकश्यप आ गये
है।
सभासदः – महाराज की जय हो, महाराज की जय हो, महाराज की जय हो ।
हिरण्यकशिपु – ह ह ह ह . (ठहाके के साथ) मैं ही सर्व शक्तिशाली हूँ। मैं अमर हूँ।
मन्त्री: – सत्य राक्षस राज ! सुर असुर, यक्ष- गन्धर्व – किन्नर आप से डरे बैठे है।
राक्षस पुरोहित – भगवान् देश में सर्वत्र आपकी ही पूजा होती है। अन्य देवताओं पूजा आराधाना नहीं होती । यहाँ पर यज्ञ भागादि भी देवताओं कोई भी नहीं देता है।
हिरण्यकशिपु – ठीक है, ठीक है! अरे मन्त्री ! सभी लोग मेरा ही ध्यान करते है। यह निश्चित है।
मन्त्री: – देव! सभी आप ही के नाम का भजन कीर्तिन होता है। किन्तु…………………. ( वह नीचे मुँह किये मौन बैठा है | )
हिरण्यकशिपु- (क्रोध के साथ) आ! जानता हूँ जानता हूँ। आप मेरे पुत्र के विषय में बोलना चाहते हैं निश्चय ।
मन्त्रीः – ( धीमी आवाज में ) सत्य महाराज |
हिरण्यकशिपु- मेरा पुत्र ही मेरा शत्रु है कुलकलंकित वह प्रह्लाद दिन-रात मेरे शत्रु हरि (भगवान) का गुणगान करता है।
सेनापतिः – स्वामी! हाथी के पैरों के नीचे कुचलने पर भी वह जीवित है।
हिरण्यकशिपु – अरे बड़ा आश्चर्य है !
सेनापतिः आपकी आज्ञा से पर्वत की ऊँची चोटी से उसको गिराया गया। फिर भी वह नही मरा।
मन्त्री – रस्सी से बांध कर समुद्र के बीच में फेंका गया फिर भी…………………
हिरण्यकशिपु – ( दोनों हाथ मलते हुए क्रोध के साथ) आ………………….. क्या करूं, क्या करूं इसका ।
(कुछ सोचकर ) मुझे ही उपाय सोचना होगा। देखता मैं हूँ वह कैसे जीवित रहेगा। (बोलते हुए सभा से निकल जाता है ।)

(सर्वे निष्क्रान्ताः)
हिरण्यकशिपु- अयि भोः अनुजे ! होलिके !! होलिके !! कुत्र असि त्वम्? इत इतः ।
होलिका प्रणमामि भ्रातः ! कथं मां स्मरसि ? किमर्थं दुःखितः भासि ? किं कारणम् अस्य दुःखस्य ? वद भ्रातः ! वद ।
हिरण्यकशिपु- अनुजे ! त्वं जानासि एव, मम पुत्रः एव मम शत्रु: जात: । (क्षीणस्वरेण सर्वं वृत्तान्तं कथयति)
होलिका – भ्रातः! अलं चिन्तया, ब्रह्मणः वरप्रसादात् अग्निः मां न दहति, अहं ज्वालयिष्यामि प्रह्लादम्। आश्वस्तो भव ।
( होलिका प्रह्लादकक्षं प्रविशति )
प्रह्लादः – (होलिकां दृष्ट्वा ) पितृष्वसः ! (आलिङ्गति)
होलिका – अयि भोः प्रह्लाद ! आगच्छ, आवां क्रीडिष्यावः ।
प्रह्लादः – (सहर्षम्) बाढम्।
होलिका – प्रथमं त्वं माम् अन्विष्यसि ।
प्रह्लादः (सहर्षम्) साधु ।
( होलिका प्रह्लादस्य नेत्रयोः पट्टिकां बध्नाति । किञ्चित् दूरे अग्निं प्रज्वलयति । स्वयम् अग्नौ उपविश्य करतल ध्वनिना आह्वयति ) ।

हिन्दी अनुवाद
(सभी चले जाते है )
हिरण्यकशिपु – अरे ! छोटी ! होलिका !! होलिका !! तुम कहाँ हो? यहाँ।
होलिकाः – प्रणाम (नमस्कार) भाई ! मुझे कैसे याद किया? किसलिए दु:खी लग रहे हो? क्या कारण है इस दुःख का बोलो भाई ! बोलो।
हिरण्यकशिपु – छोटी ! तुम जानती ही हो मेरा पुत्र ही मेरा शत्रु है। (दुःखी स्वर में (आवाज में ) सारा हाल कहता है।
होलिका: – भाई चिन्ता मत करो, ब्रह्मा जी के वरदान से अग्नि मुझे जला नहीं सकती। मैं प्रहलाद को जलाती हूँ। विश्वास कीजिए ।
प्रह्लादः – ( होलिका प्रह्लाद के कक्ष में जाती है। ) ( होलिका को देखकर) बुआ ! ( गले मिलता है।)
होलिकाः – अरे प्रहलाद ! आओ, हम दोनों खेलेंगे।
प्रह्लादः – ( खुशी के साथ) ठीक है।
होलिका: – पहले तुम मुझे खोजोगें।
प्रह्लादः – ( खुशी के साथ) ठीक है।
( होलिका प्रह्लाद की दोनों आंखों पर पट्टी बांधती है कुछ दूरी पर अग्नि जलाती है। स्वयं अग्नि में प्रवेश कर ताली बजाकर बुलाती है।
होलिका – अत्र, अहम् अत्र अस्मि, इत इतः ।
प्रह्लादः अहो तापम् अनुभवामि खलु अहम्। (प्रह्लादः अग्निकुण्डस्य समीपम् गच्छति। होलिका तम् अङ्के स्वीकरोति । )
होलिका – ह…ह…ह… प्रह्लाद! अहं तव मृत्युः अस्मि । अहं त्वाम् अग्नये दास्यामि ।
प्रह्लादः – (करौ बद्ध्वा हरिं स्मरति ) ॐ नमो नारायण आय, ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायण…… ( नारायणस्य कृपया प्रह्लादः रक्षित: भवति। ब्रह्मणः वरस्य दुरुपयोगकारणात् अग्निः होलिकाम् एव ज्वालयति । होलिका अग्निदाहात् आर्तनादं कुर्वती प्राणान् त्यजति ।)
दैत्याः – अहो ! किमेतत् ? होलिका एव दग्धा । (ततः प्रविशति प्रह्लादः हिरण्यकशिपुः च)
प्रह्लादः – ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय …..
हिरण्यकशिपुः – ( सक्रोधं दन्तान् विघट्टयन्) आहः नारायण ! नारायण ! दर्शय, कुत्र अस्ति तव नारायणः ?
प्रह्लादः – तात ! श्रीहरिः तु सर्वत्र अस्ति ।
हिरण्यकशिपुः किं ते हरिः अत्र अस्ति ? तत्र अस्ति ? सोपानेषु अस्ति ? अथवा अस्मिन् स्तम्भे अस्ति?
प्रह्लादः – नूनं हरिः सर्वत्र अस्ति । अस्मिन् स्तम्भे अपि अस्ति।
हिरण्यकशिपुः – आः ! मूढ ! पश्य पश्य, अनेन खड्गेन स्तम्भं भङक्ष्यामि।
प्रह्लादः – ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय….
(हिरण्यकशिपुः स्तम्भं प्रहरति । महता गर्जनेन नृसिंहः स्तम्भात् बहिः आगच्छति ) ।

हिन्दी अनुवाद
होलिका: – यहाँ मैं यहाँ हूँ, इस ओर ।
प्रह्लादः – अरे मैं निश्चित गर्मी अनुभव कर रहा हूँ ।
(प्रह्लाद अग्निकुण्ड के पास जाता है) होलिका उसे अपनी गोद में बैठाती है।
होलिका: – ह-ह-ह-प्रह्लाद ! मैं तुम्हारी मृत्यु हूँ मैं तुम्हें अग्नि में जला दूंगी।
प्रह्लादः – ( दोनों हाथ जोड़कर भगवान् को याद करता है)
ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय
ॐ नमो नारायणाय……..
( भगवान नारायण की कृपा से प्रहलाद् की रक्षा होती है। ब्रह्मा जी के वरदान का दुरुपयोग के कारण आग में होलिका ही जल जाती है। होलिका अग्निदाह से चिल्लाती हुई प्राणों को त्याग देती है | )
राक्षसः – अरे! यह क्या! होलिका ही जल गयी ।
(इसके बाद हिरण्यकशिपु और प्रह्लाद प्रवेश करते है | )
प्रह्लादः – ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय !……….
हिरण्यकशिपु – ( क्रोध के साथ दाँत पीसता है ) अरे ! नारायण । अरे नारायण ! दिखाओं कहाँ है ‘तुम्हारा नारायण?
प्रह्लादः – पिता! श्री हरि तो सर्वत्र है ।
हिरण्यकशिपु – क्या तेरा हरि यहाँ वहाँ है? सीढ़ियों में है ? या इस खम्भे में है ?
प्रहलाद : – निश्चित् हरि सर्वत्र है । इस खम्भे में भी है।
हिरण्यकशिपु – अरे मूर्ख ! देख देख; इस तलवार से खम्भे को तोड़ता हूँ।
प्रहलाद : – नमो नारायणाय, नमो नारायणाय नमो नारायण ……. (हिरणयकशिपु खम्भे पर प्रहार करता है। बड़ी तेज गर्जना से नृसिंह खम्भे से बाहर आता है).
नृसिंह: – (क्रोधेन सिंहगर्जनम् कुर्वन्) रे पापात्मन्! अद्य तव मृत्युः सन्निहितः । कालोऽहं तव।
हिरण्यकशिपुः- (आदौ आश्चर्येण पश्यति पुनः कथयति) आः! असत्यवादिन्! अहं ब्रह्मदेवात् वरं प्राप्य अमरः अस्मि । त्वाम् एव मृत्युलोकं प्रेषयिष्यामि । ( तस्मिन् सन्ध्याकाले नृसिंह: हिरण्यकशिपुं केशेषु गृहीत्वा कर्षति )
नृसिंहः – रे मूर्ख ! अधम ! त्वं ब्रह्मदेवात् वरं प्राप्तवान् असि, तं वरम् अनुल्लङ्घ्य अहं त्वां मारष्यिामि। ( राजभवनस्य अन्तः बहिः च एतयोः मध्ये विद्यमानायां देहल्यां तं गृह्णाति )
मूढ ! पश्य न त्वमसि भुवि, न च स्वर्गे, न वा पाताले न च आकाशे, न गृहाभ्यन्तरे बहिर्भागे वा, नायं दिवसो न वा रात्रिः, नाहं मनुष्यो न च पशुः । न अस्त्रेण न च शस्त्रेण, निजनखैः तव वक्ष स्थलं विदीर्य हनिष्यामि ।
हिरण्यकशिपुः – ( भीत:) प्रभो ! क्षमस्व मां, क्षमस्व ।
नृसिंह: – अधम ! न तेऽपराधः क्षम्य: । (सिंहगर्जनं कुर्वन् हिरण्यकशिपोः वक्ष स्थलं भिनत्ति ।)
अध्यापिकाः – एवं बालः प्रह्लादः ईश्वर : सर्वत्र अस्ति इति दर्शितवान् अत एव उच्चयते,

‘ईशावास्यम् इदं सर्वम् इति’
हिन्दी अनुवाद

नृसिंहः – ( क्रोध से शेर गर्जना करते हुए) अरे पाप आत्मा । आज तेरी मृत्यु निकट है। मैं तुम्हारी मृत्यु हूँ।
हिरण्यकशिपु – (पहले आश्चर्य से देखता है फिर कहता है अरे, झूठ बोलने वाले ! मैंने ब्रह्मा से अमर होने का वरदान प्राप्त किया है। मैं तुम्हें ही यमलोक भेज दूँगा ।(उस सन्ध्याकाल में नृसिंह हिरण्यकशिपु के बालों को पकड़कर खींचता है)
नृसिंहः – अरे मूर्ख ! नीच! तुम ब्रह्म से वरदान प्राप्त हो उस वरदान का उल्लंघन बिन किए मैं तुम्हें मारूँगा।
( राजभवन के अन्दर और बाहर दोनों के मध्य में विराजमान स्थित देहरी पर उसे पकड़ता है।)
मूर्ख, देख, न तुम भूमि पर और न स्वर्ग में हो अथवा न पाताल में और न आकाश में न घर के अन्दर अथवा न घर के बाहरी भाग में
न यह दिन अथवा न रात
न मैं मनुष्य और न पशु
न अस्त्र से और न शस्त्र से
अपने नाखूनों से तुम्हारी छाती को फाड़कर मारूंगा।
हिरण्यकशिपु – ( डर से ) प्रभु मुझे क्षमा करो, क्षमा करें।
नृसिंह: – नीच ! तेरा अपराध क्षमा नहीं किया जा सकता ।
(शेर की गर्जना करते हुए हिरणयकशिपु की छाती को चीरता है ।)
अध्यापिकाः – इस प्रकार बालक प्रह्लाद ने ईश्वर सर्वत्र है इस प्रकार दिखाया गया है इसलिए कहते है-

‘ईश्वर सर्वत्र है ‘
Class 7 Sanskrit Chapter 7 Hindi Translation ईशावास्यम् इदं सर्वम्-2

हिन्दी अनुवाद
यहाँ यह ध्यान देने योग्य
(क) वाक्य में उपकरण के अर्थ में तृतीया विभक्ति होती है।
यथा – हिरण्यकशिपुः खड्गेन स्तम्भं भञ्जयति ।
बालकः लेखन्या लिखति ।
पितामहः चषकेण क्षीरं पिबति

(ख) क्रिया विशेषण स्वभाववाचक शब्दों के साथ तृतीय विभक्ति होती है।
यथा – हिरण्यकशिपुः आश्चर्येण आह ।
नृसिंह: क्रोधेन गर्जति ।
तृतीया – विभक्तिः रूपाणि
तृतीया – विभक्तिः रूपाणि
Class 7 Sanskrit Chapter 7 Hindi Translation ईशावास्यम् इदं सर्वम्-1

उच्चैः पठन्तु अवगच्छन्तु च
जोर से पढ़िए और समझिए
लृट् लकारः ( भविष्यत् काले एतस्य लकारास्य प्रयोगः भवति)
लृट् लकारः (भविष्यत्- [-काल में इस प्रकार प्रयोग होता है)

एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्
प्रथमा पुरुषः पठिष्यति पठिष्यतः पठिष्यथ
मध्यम पुरुषः पठिष्यसि पठिष्यन्ति पठिष्यावः
उत्तम पुरुषः पठिष्यामि पठिष्यथः पठिष्यामः

वयं वाक्येषु लृट्-लकारस्य प्रयोगं पठामः । (हम वाक्यों में लृट् लकार का प्रयोग पढ़ते हैं । )

एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्
प्रथमा पुरुषः बालकः पाठं पठिष्यति बालकौ पाठ पठियतः बालकाः पाठं पठिष्यन्ति
मध्यम पुरुषः त्वं पाठं पठिष्यसि युवां पाठं पठिष्यथः यूयं पाठं पठिष्यथ
उत्तम पुरुषः अहं पाठ पठिष्यामि आवां पाठ पठिष्यावः वयं पाठं पठिष्यामः