Students can read Class 7 Sanskrit Notes and Class 7 Sanskrit Chapter 11 Hindi Translation द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः for easy chapter-wise revision.
Sanskrit Class 7 Chapter 11 Hindi Translation द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः Summary
कक्षा 7 संस्कृत पाठ 11 हिंदी अनुवाद
Sanskrit Class 7 Chapter 11 Hindi Anuvad
आचार्या :- छात्राः ! एतत् चित्रं पश्यन्तु । एतत् आकर्षकं खलु ?
छात्राः – आम् आचार्ये! बहु आकर्षकम् अस्ति ।
आचार्या:- एतत् स्थानं कुत्र अस्ति, भवन्तः जानन्ति किम् ?
छात्रा: – नैव आचार्ये!
आचार्याः- सावधानं पश्यन्तु । एतत् स्थानम् अस्माकं देशस्य कश्चन रमणीयः द्वीपः अस्ति । एतस्य विषये किञ्चित् अद्य जानीमः ।
हिन्दी अनुवाद
आचार्य – छात्रों! यह चित्र देखो। क्या यह निश्चित ही सुंदर है।
छात्रा – छात्रा हाँ आचार्य! बहुत सुन्दर है।
आचार्य – यह स्थान कहाँ है? क्या आप जानते है।
छात्रा -नहीं आचार्य |
आचार्य – सावधानी से देखो। यह स्थान हमारे देश का कोई सुंदर द्वीप है। इसके विषये में कुछ हम जानते है।
अध्यापिका – ( भारतस्य मानचित्रे अण्डमान द्वीपसमूहं दर्शयन्ती) एषः भारतस्य अष्टसु केन्द्रशासित प्रदेशेषु अन्यतमः अण्डमान द्वीपसमूहः अस्ति। एतस्य राजधानी ‘श्रीविजयपुरम् ‘। अस्ति । पूर्वम् आङ्ग्लशासनेन अस्य नाम ‘पोर्ट ब्लेयर्’ इति दत्तम् आसीत्।
सर्वे उत्साहिताः बालाः- महोदये ! वयम् एतस्य विषये किञ्चित् अधिकं ज्ञातुम् इच्छामः ।
अध्यापिका – अस्तु । भोः सूर्यांश: ! ” भवान् किमपि वक्तुम् इच्छति? इतिप्रतिभाति ।
सूर्यांश: – सत्यं महोदये ! ह्यः भवती एतस्य पाठस्य विषये सङ्केत दत्तवती। तदा अहं गृहं गत्वा जालपुटे एतस्य अन्वेषणम् अकरवम् ।
अध्यापिका – समीचीनं सूर्यांश ! भवान् किम् अन्विष्टवान् तत्र ?
सूर्यांश: – महोदये ! रामायणकाले अस्य द्वीपस्य नाम ‘हण्डुकमान्’ आसीत् । एषः शब्दः प्रायः ‘ हनूमान्’ इति शब्दस्य परिवर्तितं रूपम् । प्रथमशताब्द्याम् अस्य नाम ‘आगादेमन्’ इति आसीत् ततः परं ‘अङ्गादेमन्’ जातम् इति सर्वकारस्य आधिकारिक जालपुटे अहं दृष्टवान्।
दीपेश: – अहो ! अस्य नाम्नः इतिहास: अद्भुतः अस्ति । किन्नु खलु भारतस्य इतिहासे अस्य द्वीपस्य काचित् विशिष्टा भूमिका अस्ति ?
अध्यापिका – आम्, महती भूमिका अस्ति अस्य द्वीपस्य ।
हिन्दी अनुवाद
अध्यापिका – (भारत के मानचित्र में अण्डमान द्वीप समूह को देखिए ) यह भारत के आठों में केन्द्रशासित प्रदेशों में सबसे अलग अण्डमान द्वीप समूह है। इसकी राजधानी ‘श्रीविजयपुरम’ है। पूर्व में अंग्रेजी शासनकाल में इसका नाम पोर्टब्लेयर नाम दिया था।
सभी उत्साति- श्रीमान् | हम सब इसके विषय में अधिक जानना बालक चाहते है।
अध्यापिका – ठीक है। अरे सूर्यांश ! आप कुछ पूछना चाहते हो। इस प्रकार ऐसा लगता है।
सूर्यांश: – सत्य कहते है महोदय ! कल आपने इस पाठ के विषय में संकेत दिये थे। तब मैंने घर जाकर वेब साइट पर जाकर इसके नियम खोजे ।
अध्यापिका – बहुत अच्छा सूर्यांश! आपने वहाँ क्या खोजा ?
सूर्यांश: – महोदया ! रामायण काल में इस द्वीप का नाम ‘ हण्डुकमानं’ था। यह शब्द प्रायः ‘हनुमान’ इति शब्द का बदला हुआ रूप हैं पहली शताब्दी में इसका नाम ‘अगादेमन’ था। इसके बाद अङगादेमन हुआ। इस प्रकार सरकार को आधिकारिक वेब साइट पर मैंने देखा ।
दीपेश: – अरे! इसका नाम इतिहास में अद्भुत है। क्या निश्चित ही भारत के इतिहास में इसे द्वीप की कोई खास भूमिका है?
अध्यापिका – हाँ! बहुत बड़ी भूमिका है इस द्वीप की ।
दीपा – कीदृशी भूमिका महोदये ! कृपया सूचयतु ।
अध्यापिका – अस्मिन् द्वीपे ‘सेल्युलर्’ इति कारागारम् अस्ति। अस्य कारागारस्य अपरं नाम ‘कालापानी’ इत्यपि अस्ति।
सुधीर: – (साश्चर्यम्) आचायें ! अस्य कः अभिप्रायः ?
सुरेखा – ‘कालापानी’ इति शब्द श्रुत्वा एव भीतिः भवति ।
अध्यापिका – सत्यमेव । भारतस्य स्वातन्त्र्यार्थं युद्धरतानां क्रान्तिकारिणां दमनार्थं ब्रिटिशजनैः निर्मित त्रितलात्मकम् एतत् कारागारम्। अत्रैव महान् देशभक्तः स्वातन्त्र्यवीर सावरकर : मातृभूमेः रक्षणाय दश वर्षाणि यावत् कल्पनातीतं घोरं कष्टं सोढवान् ।
मुकुन्दः – अहो ! धन्याः ते स्वातन्त्र्यवीराः । तेषां बलिदानेन एव वयं सखेन जीवामः ।
सूर्याश: – आचार्य ! एतत् स्थानं’ ‘यूनेस्को’- संस्थायाः वैश्विकसम्पदः सूच्याम् अपि संरक्षितम् ।
ऋचा – महोदये ! किम् अस्मिन् द्वीपे जनाः अपि निवसन्ति ?
अध्यापिका – आम्, तत्र काश्चन अण्डमानी, ओङ्गी, जारवा, सेण्टिनली इत्यादयः · विशिष्टाः जनजातयः निवसन्ति । अण्डमानी- ओङ्गी- जारवा-जनजातीनाम् आजीविकायै सर्वकारः नारिकेलस्य उद्यानानां निर्माणम् अकरोत्। सेणि टनली-जनजातीया: समाजात् दूरे तिष्ठन्ति । तेषां जनसंख्या अपि स्वल्पा एव ।
हिन्दी अनुवाद
दीपा – कैसी भूमिका महोदया ! कृपया बताइए ।
अध्यापिका – इस द्वीप में ‘सेल्युलर’ कारागृह (जेल) है। इस कारागार का दूसरा नाम कालापानी भी है।
सुधीर – ( आश्चर्य के साथ) आचार्य । इसका क्या अभिप्राय (मतलब / अर्थ है | )
सुरेखा – ‘कालापानी’ शब्द सुनकर ही डर लगता है।
अध्यापिका – सत्य ही है। भारत की स्वतंत्रता के लिए लड़ाई लड़ने वाले क्रान्तिकारियों को कुचलने के लिए अंग्रेज लोगों के द्वारा तीन मंजिले इस कारागार का निर्माण कराया गया था। यहाँ ही महान देशभक्त स्वतंत्रता का वीर सावकर मातृभूमि की रक्षा के लिए दश वर्षो तक हमारे चिन्तन से पहरे भयानक ( बहुत कष्ट कारीजीवन) कष्ट सहन किया।
मुकुन्द – अरे ! धन्य ऐसे स्वतन्त्रता के वीर ! जिनके बलिदान से ही हम सब सुखी जीवन व्यतीत कर रहे है।
सूर्याश – आचार्य! यह स्थान ” यूनेस्को ” संस्था की विश्व-धरोहर की सूची में भी सुरक्षित है।
ऋचा – महोदया ! क्या द्वीप में लोग भी रहते है?
अध्यापिका – हाँ! वहा कुछ अण्डमानी, ओङ्गी, जारवा सेण्टिनली आदि खास जनजाति रहती है। अण्डमानी – ओङगी जारवा – जनजातियों के लिए सरकार ने नारियल के उद्योगों का निर्माण किया सेण्टिनली जनजाति समाज से दूर रहती है। उनकी जनसख्या भी बहुत कम ही है।
सुरुचि – महोदये ! अत्र भ्रमणाय विशिष्टानि स्थानानि कानि ?
अध्यापिका – भवत्सु कोऽपि अस्मिन् विषये कथयितुम् इच्छति?
राजर्षि- आम् महोदये ! अहं वक्तुम् इच्छामि। अहम् एकदा पित्रा सह भ्रमणाय तत्र अगच्छम् । वयं तत्र सर्वत्र प्रकृतेः हारित्यं नीलसमुद्रं च दृष्टवन्तः। वयं महात्मगान्धि-मरीन – राष्ट्रियम् उद्यानम्, नॉर्थ- बे-द्वीपम्, समुद्रिका – नौसेना – समुद्रीय- सङ्ग्रहालयं, कालापत्थर – तटम्, विजयनगर- तटं च दृष्टवन्तः। तत्र भारतस्य समुद्रतटेषु राध नगर-तटस्य अत्यन्तं विशिष्टं स्थानम् अस्ति । तत्रत्यः श्वेतरेणुः, नीलं निर्मलं जलं, पारदर्शि समुद्रतलं च अविस्मरणीयम् अस्ति ।
अध्यापिका – उत्तमम्, राजर्षे! किं भवान् स्वराजद्वीपं दृष्टवान् ?
रवि: – न स्मरामि महोदये !
अध्यापिका – स्वराजद्वीपे एलीफेण्टा-तटे, नॉर्थ-बे-अन्तरीपे च सिन्धुतलविहारं स्कूबाडाइविङ्गु, स्नॉर्कलि इत्यादयः विविधाः गतिविधयः चलन्ति । समुद्रस्य अन्तर्भाग : विविधवर्णैः मत्स्यैः कच्छपैः अन्यैः जलचरैः प्रवालशृङ्खलाभिः च अलङ्कृतः इव दृश्यते ।
हिन्दी अनुवाद
सुरुचिः – महोदया ! यहाँ घूमने के लिए विशेष स्थान कौन-कौन से है।
अध्यापिका – क्या आप में से कोई इस विषय में कुछ कहना चाहता है।
राजर्षि – हाँ महोदया ! मैं कहना चाहता हूँ। एक बार मैं अपने पिता के साथ घूमने गया था वहाँ हमनेहर जगह प्रकृति की हरियाली और नीला समुद्र देखा। हमने महात्मा गाँधी मरीन राष्ट्रीय उद्यान, नॉर्थ बे द्वीप समुद्रिका नौ सेना समुद्री संग्रहालय, कालापत्थर तट और विजयनगर तट देखा। भारत के समुद्र तटों में राधानगर तट का विशेष स्थान है। वहा की सफेद रेत ( बालू) नीला और स्वच्छ जल, पारदर्शी समुद्र तल-ये सब अविस्मरणीय है।
अध्यापिका – बहुत अच्छा राजर्षि ! क्या आपने स्वराज द्वीप देखा?
राजर्षि – याद नहीं महोदय!
अध्यापिका – स्वराज द्वीप के एलीफेंटा और नार्थ-बे-तटों पर, समुद्र में स्कूबा डाविंग स्नार्कलिंग जैसी बहुत सी गतिविधियाँ होती है। समुद्र के अन्दर विभिन्न रंगों की मछलियाँ कछुऐं आदि व जलचर प्रवालों (कोरल रीफ) के बीच सुन्दर ढंग से दिखाई देते है ।
छात्राः – महोदये ! अण्डमान-जनाः आजीविकार्थं किं कुर्वन्ति ?
अध्यापिका – तत्र मुक्तामालाः, शुक्तिशिल्पानी, नारिकेल- शिल्पानि उपस्कराः च इत्यादीनाम् उत्पादनेन वाणिज्येन च तेषाम् आजीविका चलति । केचन कृषिकार्येण मत्स्यव्यापारेण च जीविकां निर्वहन्ति ।
छात्राः – आचार्ये! अस्य वर्णनं श्रुत्वा चित्राणि च दृष्ट्वा अस्माकं मनसि तत्र भ्रमणाय उत्सुकता जागरिता ।
अध्यापिका – अस्तु, वयम् अवश्यमेव तत्र शैक्षिक भ्रमणार्थं गमिष्यामः ।
अधुना वयं मिलित्वा गायाम:-
हुतात्मनां पूततपः स्थलीयं विनायकादिस्तुतिभाजनानाम्।
स्वराष्ट्रधर्मं ननु शिक्षयन्ती सुदर्शनीया भुवि तीर्थकल्पा ।
हिन्दी अनुवाद
छात्रा – महोदय जी ! अण्डमान के लोग अपनी आजीविका के लिए क्या करते है।
अध्यापिका – वे मोती की मालाओं, सीपियों की कलाकृतियाँ नारियल से बनी वस्तुओं मसालें और सजावटी, समानों के उत्पादन और व्यापार से जीवन यापन करते है। कुछ लोग कृषि कार्य और मछली व्यापार से भी अपनी आजीविका चलाते है।
छात्रा – आचार्य ! यह वर्णन सुनकर और चित्र देखकर हमारे मन में वहाँ भ्रमण की तीव्र इच्छा उत्पन्न हो गयी है।
अध्यापिका – ठीक है अवश्य ही हम सभी वहाँ शैक्षिक भ्रमण के लिए जाएगें।
अब हम सब मिलकर यह गीत गाएँ-
यह हमारी धरती पवित्र आत्माओं की तपस्या से पावन हुई है। जहाँ गणेश आदि देवताओं की स्तुति (प्रार्थना) होती हैं यह हमें राष्ट्रधर्म सिखाती हुई दर्शनीय और तीर्थ के समान पवित्र भूमि है।