Daily practice of Deepakam Class 6 Solutions and Shabd Roop in Sanskrit Class 6 with Answers संस्कृत शब्द रूप कक्षा 6 builds a strong language foundation over time.
Class 6 Sanskrit Shabd Roop
Shabdrupani in Sanskrit Class 6
शब्द रूप संस्कृत में कक्षा 6
बालक
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – बालकः (बालक ने) – बालकौ – बालकाः
- द्वितीया – बालकम् (बालक को) – बालकौ – बालकान्
- तृतीया – बालकेन (बालक के द्वारा) – बालकाभ्याम् – बालकैः
- चतुर्थी – बालकाय (बालक के लिए) – बालकाभ्याम् – बालकेभ्यः
- पञ्चमी – बालकात् (बालक से) – बालकाभ्याम् – बालकेभ्यः
- षष्ठी – बालकस्य (बालक का, के, की) – बालकयोः – बालकानाम्
- सप्तमी – बालके (बालक में, पर) – बालकयोः – बालकेषु
- सम्बोधनम् – हे बालक ! – हे बालकौ ! – हे बालकाः !
अन्य-अकारान्त-शब्दाः
- शब्दा: – अर्थाः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- सिंह: – शेर – सिंह: – सिंहौ – सिंहाः
- वानरः – बन्दर – वानरः – वानरौ – वानराः
- गजः – हाथी – गज: – गजौ – गजा:
- अश्वः – घोड़ा – अश्वः – अश्वौ – अश्वाः
- अजः – बकरा – अजः – अजौ – अजाः
एकवचनान्तपदानि
- वृद्धः – बूढ़ा
- चषक: – प्याला
- मीन: – मछली
- विडाल: – बिल्ला
- कुक्कुरः – कुत्ता
- मूषकः – चूहा
- तक्षकः – बढ़ई
- सैनिक: – सैनिक
- अर्चक: – पुजारी
- मकर: – मगरमच्छ
- शुकः – तोता
- मयूरः – मोर
- स्वर्णकारः – सुनार
- सेवकः – नौकर
- पत्रवाहकः – डाकिया
- विद्यालयः – स्कूल
- पाठ: – पाठ
- हस्तः – हाथ
- चन्द्रः – चाँद
- सूर्य: – सूरज
- छात्रः – छात्र
- मालाकारः – माली
- नृपः – राजा
- शिक्षक: – शिक्षक
- अध्यापकः – अध्यापक (शिक्षक)
अकारान्त नपुंसकलिङ्ग शब्द रूपाणि
फल
एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
प्रथमा – फलम् (एक फल) – फलेफले (दो फल) – फलानि (अनेक फल)
द्वितीया – फलम् (एक फल को) – फले (दो फलों को) – फलानि (अनेक फलों को)
तृतीया से लेकर सम्बोधन पर्यन्त फल के अन्य रूप बालक के समान होते हैं ।
अन्यपदानि – अर्थाः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
विमानम् – जहाज – विमानम् – विमाने – विमानानि
नेत्रम् – आँख – नेत्रम् – नेत्रे – नेत्राणि
गृहम् – घर – गृहम् – गृहे – गृहाणि
वातायनम् – झरोखा – वातायनम् – वाताय – वातायनानि
सोपानम् – सीढ़ी – सोपानम् – सोपाने – सोपानानि
दुग्धम् – दूध – उद्यानम् – बाग – …………
भूषणम् – जेवर – सस्यम् – खेती – ……….
भवनम् – घर – व्यजनम् – पंखा – ……….
शरीरम् – शरीर – मन्दिरम् – मन्दिर – ……….
पदम् – पैर – पर्णम् – पत्ता – ……….
हृदयम् – हृदय – पत्रम् – पत्ता – ……….
कदलीफलम् – केला – रेलयानम् – रेलगाड़ी – ……….
आलुकम् – आलू – उपनेत्रम् – ऐनक – ……….
चक्रम् – पहिया – क्रीडनकम् – खिलौना – ……….
मुखम् – मुख – छत्रम् – छत्री – ……….
कमलम् – कमल – यानम् – गाड़ी – ……….
पादांशकुम् – पायजामा – क्षेत्रम् – खेत – ……….
लशुनम् – लहसुन – नगरम् – नगर – ……….
दाडिमम् – अनार – जीवनम् – जीवन – ……….
कारक – रूपों के अर्थ तथा प्रयोग
प्रथमा विभक्तिः
- रामः गच्छति – राम जाता है।
- देव: गच्छति – देव जाता है
- रामौ गच्छतः – दो राम जाते हैं ।
- बालकौ गच्छतः – दो बालक जाते हैं।
- रामाः गच्छन्ति – सब राम जाते हैं।
- नृपाः गच्छन्ति – राजा जाते हैं
द्वितीया विभक्तिः
- सः पुष्पं पश्यति – वह पुष्प को देखता है।
- सः देवं पश्यति – वह देव को देखता है ।
- सः पुष्पे पश्यति – वह दो फूलों को देखता है ।
- सः देवौ पश्यति – वह दो देवों को देखता है।
- सः पुष्पाणि पश्यति – वह सब फूलों को देखता है ।
- सः देवान् पश्यति – वह सब देवों को देखता है।
तृतीया विभक्तिः
- सः पुस्तकेन सह गच्छति – वह पुस्तक के साथ जाता है ।
- सः मित्रेण सह गच्छति – वह मित्र के साथ जाता है ।
- सः पुस्तकाभ्याम् सह गच्छति – वह दो पुस्तकों के साथ जाता है।
- सः पुस्तकैः सह गच्छति – वह सब पुस्तकों के साथ जाता है।
चतुर्थी विभक्तिः
- देवाय नमः – देव को नमस्कार ।
- देवाभ्यां नमः – दो देवों को नमस्कार ।
- देवेभ्यः नमः – सब देवों को नमस्कार ।
पञ्चमी विभक्तिः
- सः राक्षसात् दूरं नयति – वह राक्षस से दूर ले जाता है।
- सः राक्षसाभ्यां दूरं नयति – वह दो राक्षसों से दूर ले जाता है।
- सः राक्षसेभ्यः दूरं नयति – वह सब राक्षसों से दूर ले जाता है।
षष्ठी विभक्तिः
- भक्तः देवस्य समीपम् तिष्ठति – भक्त देव के पास ठहरता है।
- “भक्तौ देवयोः समीपम् तिष्ठतः – दो भक्त दो देवों के पास ठहरते हैं।
- भक्ताः देवानाम् समीपम् – सब भक्त सब देवों के
- तिष्ठन्ति – पास ठहरते हैं।
सप्तमी विभक्तिः
- रामस्य देवे भक्तिः अस्ति – राम की एक देव में भक्ति है ।
- रामस्य देवयोः भक्तिः अस्ति – राम की दो देवों में भक्ति है ।
- रामस्य देवेषु भक्तिः अस्ति – राम की सब देवों में भक्ति है ।
सम्बोधनम्
- हे देव! भक्तं पश्य । – हे देव! भक्त को देख ।
- हे देवौ! भक्तं पश्यतम् । – हे दो देवताओ ! भक्त को देखो ।
- हे देवाः ! भक्तं पश्यत । – हे सब देवताओ ! भक्तों को देखो।
आकारान्त स्त्रीलिङ्ग-रूपाणि
लता (बेल)
- एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – लता – लते – लता:
- द्वितीया – लताम् – लते – लता:
- तृतीया – लतया – लताभ्याम् – लताभिः
- चतुर्थी – लतायै – लताभ्याम् – लताभ्यः
- पञ्चमी – लतायाः – लताभ्याम् – लताभ्यः
- षष्ठी – लतायाः – लतयोः – लतानाम्
- सप्तमी – लतायाम् – लतयोः – लतासु
- सम्बोधनम् – हे लते ! – हे लते ! – हे लता:
अन्यपदानि – अर्था: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- माला – माला – माला – माले – माला:
- गायिका – गाने वाली – गायिका – गायिके – गायिका:
- लेखिका – लिखने वाली – लेखिका – लेखिके – लेखिका:
- पिपीलिका – कीड़ी – पिपीलिका – पिपीलिके – पिपीलिकाः
- स्थालिका – थाली – स्थालिका – स्थालिके – स्थालिकाः
- द्विचक्रिका – साईकल – द्विचक्रिका – द्विचक्रिके – द्विचक्रिका:
- शिक्षिका – टीचर – शिक्षिका – शिक्षिके – शिक्षिकाः
- सुता – बेटी – सुता – सुते – सुताः
- बालिका – लड़की – बालिका – बालिके – बालिकाः
- छात्रा – छात्रा – छात्रा – छात्रे – छात्राः
- शकटिका – छकड़ा (गाड़ी) – शकटिका – शकटिके – शकटिका:
ईकारान्त-शब्द-रूपाणि
- विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – नदी – नद्यौ – नद्यः
- द्वितीया – नदीम् – नद्यौ – नदी:
- तृतीया – नद्या – नदीभ्याम् – नदीभिः
- चतुर्थी – नद्यै – नदीभ्याम् – नदीभ्यः
- पञ्चमी – नद्या: – नदीभ्याम् – नदीभ्यः
- षष्ठी – नद्याः – नद्योः – नदीनाम्
- सप्तमी – नद्याम् – नद्योः – नदीषु
- सम्बोधनम् – हे नदी ! – हे नद्यौ ! – हे नद्यः !
अन्यपदानि
- अर्थाः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- दर्वी – कड़छी – दर्वी – दर्व्यौ – दर्व्य:
- पृथ्वी – जमीन – पृथ्वी – पृथ्व्यौ – पृथ्व्यः
- देवी – देवी – देवी – देव्यौ – देव्यः
- पुत्री – बेटी – पुत्री – पुत्र्यो – पुत्र्यः
- द्रोणी – बालटी – द्रोणी – द्रोण्यौ – द्रोण्यः
- कर्त्तरी – कैंची – कर्त्तरी – कर्त्तय – कर्त्तर्यः
- नर्तकी – नाचने वाली – नर्तकी – नर्तक्यौ – नर्तक्यः
- मालती – लता का नाम – मालती – मालत्यौ – मालत्यः
- माधवी – लता का नाम – माधवी – माधव्यौ – माधव्यः
- अङ्कनी – पैंसिल – अङ्कनी – अङ्कन्यौ – अङ्कन्यः
- लेखनी – कलम – लेखनी – लेखन्यौ – लेखन्यः
- पुनः पूरणी – रिफिल – पुनः पूरणी – पुनः पूरण्यौ – पुनः पूरण्यः
- चलनी – छलनी – चलनी – चलन्यौ – चलन्यः
इकारान्त पुंल्लिङ्ग-रूपाणि
मुनि (मुनि)
- एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – मुनिः – मुनी – मुनयः
- द्वितीया – मुनिम् – मुनी – मुनीन्
- तृतीया – मुनिना – मुनिभ्याम् – मुनिभिः
- चतुर्थी – मुनये – मुनिभ्याम् – मुनिभ्यः
- पञ्चमी – मुने: – मुनिभ्याम् – मुनिभ्यः
- षष्ठी – मुने: – मुन्योः – मुनीनाम्
- सप्तमी – मुनौ – मुन्योः – मुनिषु
- सम्बोधनम् – हे मुने! – हे मुनी! – हे मुनयः !
उकारान्त-पुँल्लिङ्ग-रूपाणि
साधु
- एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – साधुः – साधू – साधवः
- द्वितीया – साधुम् – साधू – साधून्
- तृतीया – साधुना – साधुभ्याम् – साधुभिः
- चतुर्थी – साधवे – साधुभ्याम् – साधुभ्यः
- पञ्चमी – साधोः – साधुभ्याम् – साधुभ्यः
- षष्ठी – साधोः – साध्वोः – साधूनाम्
- सप्तमी – साधौ – साध्वोः – साधुषु
- सम्बोधनम् – हे साधो! – हे साधू ! – हे साधवः !
ऋकारान्त-पुँल्लिङ्ग-रूपाणि
पितृ (पिता)
- एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – पिता – पितरौ – पितर:
- द्वितीया – पितरम् – पितरौ – पितृन्
- तृतीया – पित्रा – पितृभ्याम् – पितृभिः
- चतुर्थी – पित्रे – पितृभ्याम् – पितृभ्यः
- पञ्चमी – पितुः – पितृभ्याम् – पितृभ्यः
- षष्ठी – पितुः – पित्रोः – पितॄणाम्
- सप्तमी – पितरि – पित्रोः – पितृषु
- सम्बोधनम् – हे पितः ! – हे पितरौ ! – हे पितरः !
ऋकारान्त-स्त्रीलिङ्ग-रूपाणि
मातृ (माता)
- एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
- प्रथमा – माता – मातरौ – मातरः
- द्वितीया – मातारम् – मातरौ – मातृः
- तृतीया – मात्रा – मातृभ्याम् – मातृभिः
- चतुर्थी – मात्रे – मातृभ्याम् – मातृभ्यः
- पञ्चमी – मातुः – मातृभ्याम् – मातृभ्यः
- षष्ठी – मातुः – मात्रोः – मातृणाम्
- सप्तमी – मातरि – मात्रोः – मातृषु
- सम्बोधनम् – हे मातः ! – हे मातरौ ! – हे मातरः !
Shabd Rupani in Sanskrit Class 6
संस्कृत में शब्द रूप Class 6
अभ्यासः
1. अधोलिखितेषु रिक्तस्थानानि उचितपदैः पूरयत- (निम्नलिखित रिक्त स्थानों को उचित पदों से भरो)
बालकाय – बालकाभ्याम् – ……..(i)……….
फले – फलयोः – ……(ii)……..
मालया – मालाभ्याम् – ……(iii)……..
साधुना – साधुभ्याम् – ……(iv)……..
….(v)…….. – नदीभ्याम् – नदीभिः
…….(vi)….. – मुन्योः – मुनीनाम्
……(vii)….. – बालिकयोः – बालिकासु
…(viii)…… – अश्वौ – अश्वाः ।
उत्तर:
(i) बालकेभ्यः
(ii) फलेषु
(iii) मालाभिः
(iv) साधुभिः
(v) नद्या
(vi) मुनौ
(vii) बालिकायाम्
(viii) अश्व:
2. अधोलिखितेषु रिक्तस्थानेषु निर्दिष्ट विभक्तिम् आधृत्य पदानि पूरयत – (निम्नलिखित रिक्त स्थानों में निर्दिष्ट विभक्ति के आधार पर पद भरो)
- (भल्लूक, द्वितीया) – ….(i)……. – भल्लूकौ – भल्लूकान्।
- (द्विचक्रिका, तृतीया) – द्विचक्रिकया – …..(ii)….. – द्विचक्रिकाभिः
- (पत्र, प्रथमा) – पत्रम् – पत्रे ……(iii)……।
- (देवी, षष्ठी) – देव्याम् – ……(iv)…… – देवीषु ।
- (विदूषकः, पञ्चमी) – …..(v)…. – विदूषकाभ्याम् – विदूषकेभ्यः ।
उत्तर:
- भल्लूकम्
- द्विचक्रिकाभ्याम्
- पत्राणि
- देव्योः
- विदूषकात्
3. अधोलिखितानां पदानां बहुवचनानि लिखत- (अधोलिखित पदों के बहुवचन बनाकर लिखो ।)
देवस्य । लतायाम् । नद्या । मुनये ।
यथा— एकवचनम् – बहुवचनम्
देवस्य – देवानाम्
लतायाम् – ……..
नद्या – ……..
मुनये – ……..
रामस्य – ……..
उत्तर:
लतासु, नदीभिः, मुनिभ्यः, रामानाम् ।
4. कोष्ठकेषु तृतीयाविभक्तिपदानि पूरयत- (कोष्ठक में तृतीया विभक्ति का प्रयोग करके रिक्त स्थान भरो।)
यथा- राम (रामेण) सह कः खेलिष्यति ?
देव (………….) सह कः खादिष्यति ?
मित्र (…….) सह क: पास्यति ?
उत्तर:
देवेन, मित्रेण ।
5. कोष्ठकेषु षष्ठीविभक्तिपदानि पूरयत- (कोष्ठक में षष्ठी विभक्ति का प्रयोग करके रिक्त स्थान भरो।)
यथा- राम (रामस्य) गृहं कुत्र अस्ति ?
छात्र (…….) विद्यालय: दूरम् अस्ति ।
वृक्ष (……) पत्राणि शिखरे सन्ति ।
उत्तर:
छात्रस्य, वृक्षस्य ।
6. कोष्ठकेषु सप्तमीविभक्तिपदानि पूरयत- (कोष्ठक में सप्तमी विभक्ति का प्रयोग करके रिक्त स्थान भरो।)
यथा- पटल (पटले) पुस्तकं तिष्ठति ।
ईश्वर (……..) विश्वासः अस्ति ।
भोजन (…….) मम रुचिः अस्ति ।
भजन (……) तव भावना अस्ति ।
कण्ठ (……) माधुर्यं नास्ति ।
उत्तर:
ईश्वरे, भोजने, भजने, कण्ठे ।
7. कोष्ठकेषु चतुर्थीविभक्तिपदानि पूरयत- (कोष्ठक में चतुर्थी विभक्ति का प्रयोग करके रिक्त स्थान भरो।)
यथा – स: सूर्य: (सूर्याय) अर्घ्यं ददाति ।
अहं याचक (……..) वस्त्राणि यच्छामि ।
युष्मद् (…..) किं रोचते?
उत्तर:
याचकाय, तुभ्यम् ।
8. निम्नकारकाणां समक्षं तेषां विभक्तीः लिखत- (निम्न कारकों की विभक्ति बताइए)
कारकाणि – विभक्तिः
कर्ता – …………..
कर्म – …………..
करण – …………..
सम्प्रदान – …………..
अपादान – …………..
सम्बन्ध – …………..
अधिकरण – …………..
सम्बोधन – …………..
उत्तर:
द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी, सप्तमी, सम्बोधन ।
9. रिक्तस्थानेषु शब्दरूपेषु प्रयुक्ताः विभक्ती: प्रयुक्तानि कारकाणि च लिखत- (निम्न शब्द रूपों के सामने विभक्ति और कारक लिखिए।)
विभक्ति / कारक
देवः = देव, देव ने – प्रथमा विभक्ति / कर्ता कारक
(i) देवम् = देव को ……..विभक्ति/……कारक
(ii) देवेन = देव से …….विभक्ति/…..कारक
(iii) देवाय = देव के लिए ……विभक्ति/….. कारक
(iv) देवात् = देव से ……विभक्ति/ …… कारक
(v) देवस्य = देव का …..विभक्ति/…..
(vi) देवे = देव में …….विभक्ति/….. कारक
(vii) हे देव = हे देव । …….
(viii) विभक्ति/ ….. कारक
उत्तर:
(i) द्वितीया, कर्म
(ii) तृतीया, करण
(iii) चतुर्थी, सम्प्रदान
(iv) पञ्चमी, अपादान
(v) षष्ठी, सम्बन्ध
(vi) सप्तमी, अधिकरण
(vii) सम्बोधन
10. रिक्तस्थानेषु ‘देव’ शब्दस्य रूपाणि दृष्ट्वा तद्वत् बालक- शब्दस्य रूपाणि लिखत- (देव के रूपों को देखकर बालक के रूपों को रिक्त स्थानों में भरो ।)
विभक्ति – देव – बालक
प्रथमा – देवः – बालकः
द्वितीया – देवम् – ………
तृतीया – देवेन – ………
चतुर्थी – देवाय – ………
पञ्चमी – देवात् – ………
षष्ठी – देवस्य – ………
सप्तमी – देवे – ………
सम्बोधन – हे देव! – ………
उत्तर:
बालकम्, बालकेन, बालकाय, बालकात्, बालकस्य, बालके, हे बालक ।
बहुविकल्पीय प्रश्नाः
अधोलिखितेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चित्वा लिखत (निम्नलिखित विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखें।) (After choosing the proper answer among the following, rewrite it.)
प्रश्न 1.
नदी शब्दस्य चतुर्थी एकवचने रूपम् लिखत ।
(क) नद्यै
(ख) नदीयाः
(ग) नदै
(घ) नदीय।
उत्तर:
(क) नद्यै
प्रश्न 2.
मुनि शब्दस्य प्रथमा द्विवचने रूपम् लिखत।
(क) मुनी:
(ख) मुनी
(ग) मुनिः
(घ) मुनि ।
उत्तर:
(ख) मुनी
प्रश्न 3.
साधु शब्दस्य सप्तमी एकवचने रूपम् लिखत ।
(क) साधौ:
(ख) साधो
(ग) साधौ
(घ) साधवे ।
उत्तर:
(ग) साधौ
प्रश्न 4.
लता शब्दस्य सप्तमी बहुवचने रूपम् लिखत ।
(क) लतेसु
(ख) लतासु
(ग) लतेषु
(घ) लताषु।
उत्तर:
(ख) लतासु
प्रश्न 5.
देव शब्दस्य तृतीया बहुवचने रूपम् लिखत।
(क) देवेभि
(ख) देवै
(ग) देवैः
(घ) देवेभिः।
उत्तर:
(ग) देवैः
प्रश्न 6.
सुता शब्दस्य द्वितीया बहुवचने रूपम् लिखत ।
(क) सुतान्
(ख) सुता
(ग) सुतानि
(घ) सुताः ।
उत्तर:
(घ) सुताः ।
प्रश्न 7.
छाया शब्दस्य तृतीया एकवचने रूपं लिखत ।
(क) छायेन
(ख) छायया
(ग) छायाया
(घ) छाययाः ।
उत्तर:
(ख) छायया
प्रश्न 8.
नदी शब्दस्य पञ्चमी बहुवचने रूपं लिखत ।
(क) नदीभिः
(ख) नदेभ्यः
(ग) नदीभ्यः
(घ) नदीनाम्
उत्तर:
(ग) नदीभ्यः
प्रश्न 9.
हरि शब्दस्य तृतीया एकवचने रूपं लिखत ।
(क) हरिया
(ख) हरिना
(ग) हरये
(घ) हरिणा ।
उत्तर:
(घ) हरिणा ।
प्रश्न 10.
रमा शब्दस्य षष्ठी एकवचने रूपं लिखत ।
(क) रमाणाम्
(ख) रमयोः
(ग) रमानाम्
(घ) रमायाः ।
उत्तर:
(घ) रमायाः ।