We have given detailed NCERT Deepakam Class 6 Sanskrit Book Solutions Chapter 5 शूराः वयं धीराः वयम् Textbook Questions and Answers come in handy for quickly completing your homework.
शूराः वयं धीराः वयम् Sanskrit Class 6 Chapter 5 Question Answer NCERT Solutions
Sanskrit Class 6 Chapter 5 Question Answer शूराः वयं धीराः वयम्
वयम् अभ्यासं कुर्मः (हम सब अभ्यास करते हैं)
प्रश्न 1.
एतत् सम्पूर्ण गीतं सस्वरं गायन्तु, लिखन्तु कण्ठस्थं च कुर्वन्तु ।
(यह सम्पूर्ण गीत सस्वर गाइए लिखिए और कण्ठस्थ कीजिए ।)
प्रश्न 2.
पाठस्य आधारेण प्रश्नानाम् उत्तराणि एकशब्देन लिखन्तु ।
(पाठ के आधार पर प्रश्नों के उत्तर एक शब्द में लिखिए।)
(क) शूराः के ?
(ख) वयं कीदृशमानसाः स्मः ?
(ग) वयं कीदृशचिन्तकाः स्मः ?
(घ) वयं कुत्र अतिनिश्चलाः स्मः ?
(ङ) वयं विजयार्थिनः कुत्र यामः ?
उत्तराणि:
(क) वयं (भारतीया)
(ख) दृढ
(ग) शुभ
(घ) वर्चस्वलाः
(ङ) समराङ्गणम्
प्रश्न 3.
उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु ।
(उदाहरण के अनुसार नीचे लिखे पदों का वचन ।) परिवर्तन कीजिए-
(क) ________ वीराः वयम् वीरः अहम्।
(ख) बलशालिना: ________ जयगामिनाः ________
(ग) ________ दृढमानसः ________ प्रियसाहसः।
(घ) अतिभावुकः ________ शुभचिन्तकः ।
(ङ) ________ धनकामनाः ________ वञ्चनाः ।
(च) वर्चस्वला ________ अतिनिश्चला ________ ।
उत्तराणि –
(क) वीर : अहम्
(ख) बलशाली, जयगामी ।
(ग) दृढमानसः, प्रियसाहसः ।
(घ) अतिमावुकः शुभ चिन्तक: ।
(ङ) धनकामनाः वञ्चनाः।
(च) वर्चस्वल अतिनिश्चल ।
प्रश्न 4.
‘क’ स्तम्भेन सह ‘ख’ स्तम्भस्य उचितं मेलन कृत्वा रिक्तस्थाने लिखन्तु ।
(‘क’ स्तम्भ के साथ ‘ख’ स्तम्भ का उचित मिलान करके रिक्त स्थान पूर्ण कीजिए ।)
उत्तराणि –
(क) गतभीतयो धृतनीतयो दृढशक्तयो निखिलाः ।
(ख) यामो वयं समराङ्गणं विजयार्थिनो बालां ।
(ग) जगदीश हे ! परमेश! सकलेश हे भगवान् ।
(घ) जयमङ्गलं परमोज्ज्वलं नो देहि परमात्मन् ।
(ङ) जनसेवका अतिमावुकाः शुभचिन्तका नियतम्
(च) उर्जस्वला वर्चस्वला अतिनिश्चला विजये
प्रश्न 5.
उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां वचनपरिवर्तनं । (उदाहरण के अनुसार नीचे लिखे शब्दों का वचन परिवर्तन कीजिए।)
उत्तराणि-
| एकवचनम् | बहुवचनम् |
| यथा- शूरः | शूराः |
| (क) धीरः | धीराः |
| (ख) वीर: | वीराः |
| (ग) जनसेवक: | जनसेवकाः |
| (घ) धनकामना | धनकामनाः |
| (ङ) निखिल : | निखिलाः |
| (च) बाला | बाला: |
प्रश्न 6.
उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानां पदानां वचनपरिपर्तनं कुर्वन्तु ।
(उदाहरण देखकर नीचे लिखें शब्दों को आपस में जोड़कर वाक्य बनाइए ।)
उत्तराणि-
| यथा- (क) छात्र: | पठति । |
| (ख) छात्रौ | पठतः । |
| (ग) छात्राः | पठन्ति । |
| (घ) अहम् | पठामि। |
| (ङ) आवाम् | पठावः । |
| (च) वयम् | पठामः । |
| (छ) त्वं | पठसि । |
| (ज) युवाम् | पठथः । |
| (झ) यूयम् | पठथ। |
प्रश्न 7.
कोष्ठकात् उचितं पदं स्वीकृत्य रिक्तस्थाने लिखन्तु । (कोष्ठक से उचित शब्द लेकर रिक्त स्थानों में लिखिए |)
यथा – तद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् = सा (एषा / अहम् / सा )
(क) अस्मद्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् = ________ अहम् (वयम्/त्वम् / अहम् )
(ख) युष्मद्, प्रथमा विभक्तिः, = ________ त्वम् (त्वम्/सः/युवाम् )
(ग) तद्, पुंल्लिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् = ________ (एष:// / सा )
(घ) एतद्, नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् = ________ ( एतानि / वयम् / तत् )
(ङ) एतद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् = ________ (अहम् / एषा / एतत्)
(च) तद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, द्विवचनम् = ________ (ते/ / अहम् / एषा)
यथा तद् स्त्रीलिङगम् प्रथमा विभक्तिः एकवचनं सा
उत्तराणि :
(क) अहम्
(ख) युवाम्
(ग) ते
(घ) एतानि
(ङ) एषा
(च) ते
प्रश्न 8.
उदाहरणमनुसृत्य उचितेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयन्तु । (उदाहरण का अनुसरण करते हुए उचित शब्द से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए -)
यथा -नायका नृत्यति । (नृत्)
(क) बालकः ________ । (लिख)
(ख) छात्रौ ________ । (क्रीड्)
(ग) अहम् ________ । (गच्छ्)
(घ) कविः ________ । (पश्य्)
(ङ) महिलाः ________ । (वद्)
(च) देवा: ________ । (आगच्छ्)
(छ) फलानि ________ । (पत्)
(ज) गृहिण्यः ________ । ( उपविश )
उत्तराणि –
(क) बालकः लिखति ।
(ख) छात्रौ क्रीडतः ।
(ग) अहम् गच्छामि।
(घ) कविः पश्यति ।
(ङ) महिला वदति ।
(च) देवाः आगच्छन्ति।
(छ) फलानि पतन्ति ।
(ज) गृहिण्यः उपविशन्ति ।
योग्यताविस्तरः
प्रश्न 1.
गीतस्य रचनाकारः ।
(गीत के रचनाकार ।)
अस्य गीतस्य रचनाकार: श्रीधरः भास्करः वर्णेकर: अस्ति । एषः सुप्रसिद्धः आधुनिकः कविः अस्ति । वर्णेकरमहोदयस्य जन्म महाराष्ट्र राज्ये नागपुरनगरे अभवत्। एषः अनेकानि काव्यानि नाटकानि गीतानि च रचितवान्। वर्णेकरमहोदयः राष्ट्रपतिपुरस्कारेण अपि सम्मानितः अस्ति।
उत्तराणि –
इस गीत के रचनाकार श्रीधर भास्कर वर्णेकर जी है। यह सुप्रसिद्ध आधुनिक कवि हैं। वर्णेकर महोदय का जन्म महाराष्ट्र राज्य के नागपुर नगर में हुआ था। इन्होंने अनेक काव्यों, नाटकों और गीतों को रचा है । वर्णेकर महोदय को राष्ट्रपति पुरस्कार से भी सम्मानित किया गया है।
प्रश्न 2.
अधोलिखितानि शब्दरूपाणि पठन्तु स्मरन्तु च ।
(नीचे लिखे शब्द रूपों को पढ़िए और साथ याद कीजिए ।)
प्रश्न 3.
महापुरुषों और राष्ट्रनिर्माताओं के चित्र नीचे दिये हैं। ये शूर वीर और धैर्यशाली थे।
(लिखे गीत के सभी भाव इन महापुरुषों के जीवन को हम देखते हैं।)
प्रश्न 4.
एतत् स्तोत्रं ध्यानेन पठन्तु, अवगच्छन्तु च ।
(यह स्तोत्र ध्यानपूर्वक पढ़िए और याद कीजिए ।)
एतान् श्लोकन् सस्वरं गायन्तु स्मरन्तु च ।
अरुन्धत्यनसूया च सावित्री जानकी सती ।
द्रौपदी कण्णगी गार्गी मीरा दुर्गावती तथा ॥
लक्ष्मीरहल्या चन्नम्मा रुद्रमाम्बा सुविक्रमा |
निवेदिता सारदा च प्रणम्याः मातृदेवताः ॥
अगस्त्यः पुष्यमित्रश्च खारवेलः सुनीतिमान् ।
रामकृष्णो दयानन्दो रवीन्द्रो राममोहनः ।
रामतीर्थोऽरविन्दश्च विवेकानन्द उद्यशाः ।
उत्तराणि :
भारतवर्षस्य केषाञ्चन धीराणां वीराणां कासाञ्चन वीराङ्गनानां च नामोल्लेखः अधोदत्तेषु श्लोकेषु अस्ति । भारतवर्ष के कुछ धीरों और वीरों और कुछ वीराङ्गनाओं के नाम उल्लेख नीचे दिये गये श्लोकों में है। इन श्लोकों को सस्वर गायें और याद करें।
अरुन्धती और अनुसूया सावित्री जानकी सती । द्रोपदी कण्णगी गार्गी मीरा दुर्गावती । लक्ष्मी अहिल्या चेन्नम्मा रुद्रमाम्बा सुविकृमा । निवेदिता और शारदा माताओं का प्रणाम। अगस्त्य कम्बुकौण्डिय राजेन्द्र चोल वंशज । अशोक और पुण्यमित्र खारवेल नीतिमान रामकृष्ण दयानन्द रविन्द्र राममोहन राम तीर्थ और अरविन्द विवेकानन्द उद्यत ॥
परियोजनाकार्यम्
प्रश्न 1.
अघः प्रदत्तेषु महापुरुषेषु एकस्य लघु जीवनवृत्तं लिखन्तु । (नीचे दिये गये महापुरुषों में से किसी एक के जीवन पर लघु जीवन वृत्त लिखिए |)
उत्तराणि :
महाराजा प्रताप
मेवाड़ के राजा
महाराणा प्रताप का जन्म 9 मई 1540 को राजस्थान के मेवाड़ में हुआ था। राजपूत घराने में जन्म लेने वाले प्रताप उदय सिंह द्वितीय और महारानी जयवंता बाई के सबसे बड़े पुत्र थे। वे एक महान पराक्रमी और युद्ध ) रणनीति कौशल में दक्ष थे। महाराणा प्रताप ने मुगलों के बार – बार हमलों मेवाड़ की रक्षा की थी। मुगल शासक को बार-बार हार का सामना करना पड़ता था । महाराणा प्रताप ने मेवाड़ को कभी मुगलों के अधीन नहीं होने दिया अपनी आन बान और शान के लिए मुगलों से हमेशा युद्ध करते रहे थे।
प्रश्न 2.
अस्मिन् पाठे प्रयुक्तानां प्रथमाविभक्तेः बहुवचनान्तपदानां सङग्रहणं कुर्वन्तु ।
(इस पाठ में प्रयुक्त प्रथमा विभक्ति बहुवचन शब्दों संकलन कीजिए। दश शब्दों का वाक्य प्रयोग भी कीजिए।)
उत्तराणि :
1. वयं = वयं पाठं पठामः ।
2. गतलालसाः = वयं गतलालसा सेवां कुर्मः ।
3. दृढमानसाः = वयं दृढमानसा पाठं पठामः ।
4. प्रियसाहसा: = वयं प्रियसाहसाः स्मः ।
5. अतिभावुकाः = वयं अतिभावुकाः स्मः ।
6. जनसेवकाः = वयं जनसेवकाः स्मः ।
7. शुभचिन्तका = वयं शुभचिन्तकाः स्मः ।
8. बाला: = बालाः पठन्ति ।
9. धीराः = वयं धीराः स्मः ।
10. शूरा = वयं शूराः स्मः ।
प्रश्न 3.
अन्यत् संस्कृतदेभक्तिगीतम् अन्विष्य तस्य सामूहिकं वाचनं कुर्वन्तु।
(दूसरे संस्कृत देशभक्ति गीतों की खोज कीजिए उसका सामूहिक उच्चारण कीजिए ।)
उत्तराणि :
संस्कृत साहसिक गीतं देवि देहिनो बलं, धैर्य वीर्य संबलं राष्ट्रयान वर्धनाभ पुण्य कर्म कौशलं पुण्य कर्म कौशलं ॥ देवि देहिनो । चण्ड मुण्ड नाशिनी ब्रह्म शान्ति वर्षिणी तेजोसाते जात नाश आसु दुःख यामिनी भातु धर्म भास्कर, सत्य शौर्य भास्वरं आर्य शक्ति पुष्टमस्तु भारतम् निर्गलम् (देवि देहि) साधुवृन्द पालिके विश्व धात्रि कालिके दैत्य दर्प ताप शाप कालिके करालिके रक्ष आर्य संस्कृतिं वर्धनार्य संहति वेदमन्त्रपुष्टमस्तु भारतम् समुत्तुलम्। देवि देहि
शूराः वयं धीराः वयम् Class 6 Summary Notes Sanskrit Chapter 5
यह सुन्दर गीत, गीतकार श्रीधर भास्कर वर्णेकर जी हैं । गीतकार ने अति सुन्दर एवं सरल विधि से कविता के माध्यम से भारतीयों के मूलभूत स्वभाव संस्कार एवं दैवीय गुणों का वर्णन कर भारतीय बालकों को प्रेरित किया है।
हम भारतीय शूर, वीर, धीर, गुणवान, बलवान, ऊर्जायुक्त, निर्भय, तेजस्वी अर्थात् सर्व सद्गुणों से युक्त हो ईश्वर से ऐसी प्रार्थना करते हैं कि हे परमेश्वर ! सदा ही हमारा शुभ मंगल हो और युद्ध क्षेत्र में हमारी विजय हो । सदैव हे प्रभु आपके श्रीचरणों में शीश झुकाते रहेंगे।
छात्र – श्रीमन् ! अहम् अद्य ‘शूरा वयं धीरा वयम्’ इति गीतं श्रुतवान् ।
अध्यापक – अस्तु ! शोभनम्।
छात्र – श्रीमन् ! अहमपि एतत् गीतं श्रुतवान् । सुन्दरं गीतम् अस्ति ।
अध्यापक – छात्रः ! “शुरा वयं धीरा वयम्” अत्र ‘वयम्’ इति शब्दः केषां कृते प्रयुक्त: ?
छात्र – वयं शब्दः भारतीयानां कृते अस्ति इति चिन्तयामि ।
छात्र – श्रीमन् ! वयं भारतीयाः शूराः वीराः च स्मः ।
सरलार्थ
छात्र – श्रीमान्! मैं आज ‘हम मजबूत हैं हम धैर्यशाली है’ यह गीत सुनना चाहिए।
अध्यापक: – ठीक है। बहुत अच्छा।
छात्र – श्रीमान! मैं भी यह गीत सुनना चाहता हूँ सुन्दर गीत है ।
अध्यापक – छात्रों! हम मजबूत हैं हम धैर्यशाली हैं यहां हम सब शब्द का प्रयोग किसके लिए हुआ है?
छात्र – श्रीमान! हम भारतीयों के लिए मजबूत और धैर्यशाली हैं।
छात्र – हम शब्द भारतीयों के लिए हम मजबूत और धैर्यशाली हैं। यही सस्वर मिलकर गायते हैं।
शब्दार्थ
श्रीमन् = श्रीमान जी, अहम् = मैं, अद्य = आज, शूराः = शक्तिशाली या मजबूत, वयं = हम सब, इति = इस प्रकार, श्रुतवान् = सुना, अस्ति = है, अस्तु = ठीक है, शोभनम् = बहुत अच्छा, धीरा = धैर्यशाली या साहसी, केषां = किसके लिए, प्रयुक्तः प्रयोग किया है, चिन्तयामि = सोचती हूँ, एतत् = यह, मिलित्वा = मिलकर ।
1. शूराः वयं धीरा वयं वीरा वयं सुतराम् ।
गुणशालिनो बलशालिनो जयगामिनो नितराम् | १ | शूरा वयम् ॥
अन्वयः –
वयं शूराः वयं धीरा वयं वीरा सुतराम् । वयं गुणशालिनों बलशालिनों जय गामिनो नितराम् ।
शब्दार्थ –
वीरा – वीर, गुणशालिनो = गुण युक्त, बलशालिनो = बल से युक्त, सुतराम् = अत्यधिक रूप से।
अर्थः –
हम बहुत मजबूत साहसी और अत्यधिक साहसी हैं। हमारे पास गुणों के भण्डार हैं। हम सर्वशक्तिमान हैं और हम हमेशा विजयी रहते हैं।
भावः –
देश की एकता और भावुकता के लिए हम अपना सब कुछ न्यौछावर कर सकते हैं। हमारे लिए राष्ट्र प्रथम है।
2. दृढमानसा गतलालसाः प्रियसाहसाः सततम् ।
जनसेवका अतिभावुकाः शुभचिन्तका नियतम् ॥ २ ॥ शूरा वयम् ॥
अन्वयः –
वयं दृढमानसा गतलालसा प्रिय साहसा च सततम् । वयं जनसेवका अतिभावुकाः शुभचिन्तका नियतम् ।
शब्दार्थ –
दृढमानसाः = दृढ या मजबूत मन वाले, गतलालसाः लालच रहित या निःस्वार्थ भाव से, जनसेवका = लोगों की सेवा करने वाले, प्रिय साहसी साहसी / हिम्मत वाले, अतिभावुका = अधिक दयालु, नियतम् = निश्चित ।
सरलार्थ –
हम मजबूत इच्छा शक्ति वाले हैं। हमारा कोई स्वार्थ नहीं है हम हमेशा से ही साहसिक कार्य करने वाले रहे हैं। हमारी मानसिकता लोगों की सेवा कर उनसे आशीर्वाद प्राप्त करना है। हम दयालु हैं और दूसरों के शुभचिन्तक हैं।
भावः –
हम देश की सेवा कर देशवासियों से आशीर्वाद प्राप्त करते हैं। किसी भी प्रकार का लालच हमारे मन में नहीं होता।
3. धनकामना सुखवासना न च वञ्चना हृदये।
ऊर्जस्वला वर्चस्वला अतिनिश्चला विजये | ३ | शूरा वयम् ॥
अन्वयः –
वयं न धनकामना सुखवासना च न वञ्चना हृदये। वयं उर्जस्वला वर्चस्वला अतिनिश्चला विजये सदैव ।
शब्दार्थ –
वञ्चना = धोखा, हृदये = दिल में, उर्जस्वला = फुर्तीले वर्चस्वला = तेजस्वी या तेज युक्त, अतिनिश्चलाः = मजबूत निर्णय वाले।
सरलार्थ
हमें धन सम्पत्ति और सांसारिक सुख सुविधाओं का कोई लालच नहीं है हमारा हृदय शुद्ध है। हम उर्जावान हैं प्रभावशाली हैं और हम हमेशा अपने दृढ संकल्प के प्रति सजग रहते हैं।
भावः –
देश सेवा ही हमारा प्रथम लक्ष्य है।
4. गतभीतयो धृतनीतयो दृढशक्तयो निखिला ।
यामो वयं समराङ्गणं विजयार्थिनो बालाः । ४ । शूरा वयम् ॥
अन्वयः –
वयं गतभीतयो धृतनीतयो दुढशक्तयो निखिला पामो वयं समराड्गणं विजयार्थिनो बालाः ।।
शब्दार्थ –
गतमीतयः = भय रहित या निडरता के साथ, धृतनीयतः = नीति युक्त या नीतिमान, दृढशक्तयः शक्तिशाली, निखिला सम्पूर्ण, यामः = जाते हैं/जाती है। समराड्गणम् = युद्ध का मैदान, विजयार्थिनः = विजय को चाहने वाले ।
सरलार्थ –
हम निडर, नैतिक और अपने व्यवहार में दृढ निश्चयी हैं हम युवा युद्ध के मैदान की ओर बढ़ते हुए हमेशा जीत की आकांक्षा रखते हैं।
5. जगदीश हे ! परमेश हे! सकलेश हे भगवान्।
जयमङ्गलं परमोज्ज्वलं नो देहि परमात्मन् । ५ । शूरा वयम् ॥
अन्वयः –
हे जगदीश ! हे परमेश! हे सकलेश भगवान्। जयमङ्गलं परमोज्जवलं नो देहि परमात्मन् ।
शब्दार्थ – सकलेशः = सभी के भगवान, परमोज्ज्वलम् = परम उज्ज्वल/प्रकाशयुक्त, नः = हमें, देहि = दीजिए ।
सरलार्थ –
हे सर्वशक्तिमान भगवान आप देवताओं के भी देवता हैं। आप सर्वशक्तिमान और सर्वव्यापी हैं। आप हमें अपना आशीर्वाद दीजिए ताकि हम अपने यश के शिखर को प्राप्त कर सकें।
भावः –
हे प्रभु आप हम पर अपनी असीम कृपा बनाये रखें जिससे कि हम अपनी मंजिल तक पहुंच सके।
वयं शब्दार्थान् जानीमः
गीतस्य भावार्थ:
वयं सर्वे भारतीयः शूराः, वीराः, धैर्यशालिनः च स्मः । सर्वे गुणनशालिनः, विजेतारः च स्मः । वयं दृढ़संकल्पयुक्ताः, लोभरहिताः, साहसुयुक्ताः च स्मः । वयं सर्वे भारतवासिन: उत्तमभावेन जनानां सेवा, सर्वेषां शुभचिन्तनं च कुर्मः। अस्माकं हृदये धनस्य अधिककामनाः सुखस्य विषये वासना, कपटभावनाः च न सन्ति । तेजोयुक्ताः वयं भारतीयाः, ऊर्जापूर्वकं दृढतया च कार्यं कुर्मः । वयं भारतीयाः निर्भयाः, दढशक्त्या च युक्ताः युद्धक्षेत्रं सर्वदा नीतिपूर्वकं विजयम् इच्छामः । अतः इयं प्रार्थना अस्ति यत् – हे संसारस्य स्वामिन् ! हे परमेशवर ! हे सकलेश ! हे भगवन् ! भवान् अस्माकं कृते सर्वेषु कार्येषु उज्ज्वलं शुभं च विजयं प्रयच्छतु इति ।
(गीत का भावार्थ)
हम सब भारतीय दृढ़ निश्चयी वीर और धैर्यशाली है। हम सभी गुणवान बलवान और विजेता हैं। हम सभी दृढ संकल्प युक्त निःस्वार्थी और साहसी है। हम सभी भारतवासी उत्तम भाव वाले सभी लोगों की सेवा करने वाले और सभी के शुभचिन्तक हैं । हमारे हृदय में धान की अधिक कामना (इच्छा) सुख विषय वासनाओं और छल कपट भावना नहीं है। हम सभी भारतीय तेजयुक्त उर्जावान दृढ निश्चयी कार्य करते हैं। हम सब भारतीय निडर और दृढशक्तिशाली युक्त युद्धक्षेत्र में हमेशा नीतिपूर्वक विजय की इच्छा रखते हैं। अतः यह प्रार्थना है कि हे जगतपति हे परमेश! हे सकलेश ! हे भगवान आप हमारे सभी कार्यों की ओर उज्ज्वल शुभ विजय का मार्ग प्रशस्त कीजिए ।
अवधोयांशः
रामः, सः, सीता, देवालयः, पीतः, बलशालिनः । ये सभी पद नाम पद हैं।
राम: ही इस पद का मूल है। नाम पद का मूल रूप ही ( प्रातिपदिकम् ) होता है।
नीचे विद्यमान कोष्ठक में मूल रूप (प्रातिपदिकम् ) की प्रथमा विभक्ति के रूप पढते हैं।
तद् = वह पुंलिङ्गम्
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
| प्रथमा | सः | तौ | ते |
| द्वितीया | तम् | तौ | तान् |
| तृतीया | तेन | ताभ्याम् | तैः |
| चतुर्थी | तस्मै | ताभ्याम् | तेभ्यः |
| पञ्चमी | तस्मात् | ताभ्याम् | तेभ्यः |
| षष्ठी | तस्य | तयोः | तेषाम् |
| सप्तमी | तस्मिन् | तयोः | तेषु |
तद् = वह स्त्रीलिङ्गम्
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
| प्रथमा | सा | ते | ता: |
| द्वितीया | ताम् | ते | ता: |
| तृतीया | तया | ताभ्याम् | ताभिः |
| चतुर्थी | तस्यै | ताभ्याम् | ताभ्यः |
| पञ्चमी | तस्याः | ताभ्याम् | ताभ्यः |
| षष्ठी | तस्याः | तयोः | तासाम्: |
| सप्तमी | तस्याम् | तयोः | तासु |
तद् = वह नपुंसकलिङ्गम्
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
| प्रथमा | तत् | तै | तानि |
| द्वितीया | तत् | तै | तानि |
| तृतीया | तेन | ताभ्याम् | तैः |
| चतुर्थी | तस्मै | ताभ्याम् | तेभ्यः |
| पञ्चमी | तस्मात् | ताभ्याम् | तेभ्यः |
| षष्ठी | तस्य | तयोः | तेषाम् |
| सप्तमी | तस्मिन् | तयोः | तेषु |
एतद् = यह पुंलिङ्गम्
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
| प्रथमा | एष: | एतौ | एते |
| द्वितीया | एतम् | एतौ | एतान् |
| तृतीया | एतेन | एताभ्याम् | एतै: |
| चतुर्थी | एतस्यै | एताभ्याम् | एतेभ्य: |
| पञ्चमी | एकस्मात् | एताभ्याम् | एतेभ्यः |
| षष्ठी | एतस्य | एतयो: | एतेषाम्: |
| सप्तमी | एतस्मिन् | एतयो: | एतेषु |
एतद् = यह स्त्रीलिङ्गम्
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
| प्रथमा | एषा | एते | एता: |
| द्वितीया | एताम् | एते | एता: |
| तृतीया | एतया | एताभ्याम् | एताभि: |
| चतुर्थी | एतस्यै | एताभ्याम् | एताभ्य: |
| पञ्चमी | एतस्या: | एताभ्याम् | एताभ्य: |
| षष्ठी | एतस्या: | एतयो: | एतासाम् |
| सप्तमी | एतस्याम् | एतयो: | एतासु |
एतद् = यह नपुसकलिङ्गम्
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
| प्रथमा | एतत् | एते | एतानि |
| द्वितीया | एतत् | एते | एतानि |
| तृतीया | एतेन | एताभ्याम् | एतै: |
| चतुर्थी | एतस्यै | एताभ्याम् | एतेभ्य: |
| पञ्चमी | एकस्मात् | एताभ्याम् | एतेभ्य: |
| षष्ठी | एतस्य | एतयो: | एतेषाम् |
| सप्तमी | एतस्मिन् | एतयो: | एतेषु |
अस्मद् = मैं (तीनों लिङों में एक समान)
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
| प्रथमा | अहम् | आवाम् | वयम् |
| द्वितीया | माम | आवाम् | अस्मान् |
| तृतीया | मया | आवाभ्याम् | अस्माभि: |
| चतुर्थी | महयम् | आवाभ्याम् | अस्मभ्यम् |
| पञ्चमी | आवाभ्याम् | आवाभ्याम् | अस्मत् |
| षष्ठी | मम | आवयो: | अस्माकम् |
| सप्तमी | मपि | आवयो: | अस्माषु |
युष्मद = तू या तुम
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
| प्रथमा | त्वं | युवाम् | यूयम |
| द्वितीया | त्वाम् | युवाम् | युष्मान् |
| तृतीया | त्वया | युवाभ्याम् | युष्माभि: |
| चतुर्थी | तुभ्यम् | युवाभ्याम् | युष्मभ्यम् |
| पञ्चमी | त्वत् | युवाभ्याम् | युष्मत् |
| षष्ठी | तव | युवयो: | युष्माकम् |
| सप्तमी | त्वपि | युवयो: | युष्मासु |